8

Missie red-de-natuur

CHEVY CHASE, MARYLAND – Stel je voor: het is 1966, je staat in een overheidsgebouw in Washington, DC en je bent er getuige van dat een geüniformeerde functionaris een man in zakenkledij vertelt: ‘Je missie is om een vijand uit te roeien die meer mensen heeft gedood dan beide wereldoorlogen samen. Je zal een armzalig budget krijgen, over een klein team beschikken, en mocht je falen zal het ministerie elke wetenschap van je acties ontkennen.’

Het lijkt op een scène uit een Hollywoodfilm, en weerspiegelt dan ook de openingsscènes van de tv-serie Mission Impossible die in dat jaar in première ging. Maar het is waargebeurd, alleen niet precies in die woorden. De functionaris was staatssecretaris van Gezondheidszorg in de VS James Watt; de man met een missie was Donald Henderson, wetenschapper van het Communicable Disease Center (CDC); en de vijand was het pokkenvirus.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

De missie leek absoluut onhaalbaar. Toentertijd doodden pokken elk jaar tot twee miljoen mensen en besmetten er nog eens vijftien miljoen. Toch tartten Henderson en zijn team bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) alle verwachtingen. In iets meer dan tien jaar werden pokken de eerste – en tot nu toe de enige – infectieziekte bij mensen ooit die helemaal werd uitgeroeid.

De sleutel tot deze ongelooflijk medische prestatie was niet, zoals je zou verwachten, een of andere grote medische doorbraak - het pokkenvaccin bestond al sinds de achttiende eeuw -  maar berustte op diplomatie, flexibiliteit, en samenwerking.

Vanaf het eerste begin had de WHO weinig vertrouwen in een vaccinatiecampagne. Velen, inclusief de directeur-generaal van de WHO, geloofden dat om pokken te stoppen alle 1,1 miljard mensen in de eenendertig getroffen landen, inclusief die in afgelegen dorpen, ingeënt moesten worden; een logistieke nachtmerrie.

Daarom debatteerden afgevaardigden van de WHO dagenlang voor overeen te komen, met de kleinste meerderheid ooit, een karige 2,4 miljoen dollar per jaar voor deze inspanning vrij te maken; veel te weinig om de kosten van elk vaccin dat niet gedoneerd zou worden te dekken, de nodige logistieke ondersteuning nog daargelaten. Veel donoren deelden dit pessimisme, en geloofden dat ze hun geld beter aan bijvoorbeeld de infrastructuur van de gezondheidszorg konden besteden. Zelfs UNICEF besloot niet aan de campagne mee te betalen.

De beslissing om Henderson de ondankbare taak te geven de campagne aan te voeren kwam in feite dan ook voort uit de beslissing van de directeur-generaal van de WHO om een Amerikaan de leiding te geven, zodat de Verenigde Staten en niet de WHO de schuld zou krijgen voor het mislukken van het programma. (Henderson probeerde deze rol te weigeren, maar de zinsnede ‘should you choose to accept it’ kwam in deze aflevering niet voor.) Toch kreeg Henderson het met een cruciaal inzicht voor elkaar om zijn slechte hand in een winnende te veranderen.

Henderson zag in dat de Sovjet-Unie – die al jaren op een uitroeiingscampagne aandrong, en al had toegezegd om jaarlijks vijfentwintig miljoen doses vaccin te doneren – niet blij zou zijn dat een Amerikaan de leiding zou hebben. Dus hij deed een handreiking naar de Sovjet-viceminister van Gezondheidszorg Dimitri Venediktov, met wie hij een relatie opbouwde die de twee kampen in staat stelde om samen te werken op gebied van strategie en logistiek, bovenop hun vaccindonaties (De VS had beloofd jaarlijks in vijftig miljoen doses te voorzien). De twee meest onwaarschijnlijke bondgenoten namen nu het voortouw in deze strijd.

Het diplomatieke gevoel van Henderson werd vergezeld van oog voor talent en leiderschap. Hij stond erop dat zijn gehele staf minimaal een derde van de tijd in het veld doorbracht, om samen te werken met lokale ambtenaren en om dorpen te bezoeken, zodat ze uit eerste hand konden zien wat de uitdagingen van massale inenting waren.

Onder dit personeel was William Foege, een Lutheraanse missie-arts die als consultant voor de CDC in Nigeria werkte. Op een dag in december 1966 kreeg Foege bericht van een geval van pokken in een belendend dorp en ging er onmiddellijk heen om de familie van het slachtoffer en andere dorpelingen in te enten.

Maar Foege maakte zich zorgen dat zich een grotere uitbraak zou ontwikkelen, en hij had niet genoeg doses om iedereen in het gebied te vaccineren. Dus hij besloot een andere tactiek te volgen: hij stuurde rennende boodschappers naar alle dorpen binnen dertig mijl afstand om naar meer gevallen te vragen, en vaccineerde vervolgens alleen de mensen op de vier plekken waar gevallen voorkwamen. Dit creëerde een ‘ring’ van inentingen rond getroffen mensen die de besmettingsketen doorbrak.

De strategie van Foege werd naar oostelijk-Nigeria uitgebreid, vervolgens in andere delen van West-Afrika geïntroduceerd, en uiteindelijk toegepast in de meest uitdagende omstandigheden van allemaal: in India, met zijn half miljard inwoners. Het kostte 130.000 getrainde gezondheidswerkers twintig uitputtende maanden, maar ze wisten de gesel van de pokken, die India millennia lang gekweld had, te elimineren. Toen herhaalden gezondheidswerkers dit succes, ondanks natuurrampen, ontvoering van WHO-personeel, en burgeroorlog, in Bangladesh, Ethiopië, en Somalië. Uiteindelijk was de wereld in 1980 officieel vrij van pokken.

Vijftig jaar na de lancering van deze gewaagde missie ebt de ongelooflijke prestatie die er uit voortkwam uit onze geheugens weg. Maar de lessen die deze in zich draagt om een gefragmenteerde internationale gemeenschap te katalyseren een gedeelde uitdaging het hoofd te bieden zijn van het grootste belang, vooral op een moment dat urgente problemen zoals aantasting van de natuur om mondiale oplossingen vragen.

Zoals Foege benadrukt laat de uitroeiing van pokken zien dat ‘mondiale actie mogelijk is.’ We ‘hoeven niet in een wereld van plagen, rampzalige regeringen, conflict, en oncontroleerbare gezondheidsrisico’s te leven.’ In plaats daarvan kan ‘gecoördineerde actie van een groep toegewijde mensen’ een ‘betere toekomst tot stand brengen.’

Fake news or real views Learn More

De mensheid kan niet leven in een wereld met een vergiftigde atmosfeer en waterbronnen, lege oceanen, uitstervende wilde dieren, en kaalgeslagen land. De ecologische uitdagingen waar we nu mee te maken hebben zijn kwesties van volksgezondheid en publiek welbevinden, net zoals pokken dit waren. Onze missie, of we dit nu willen accepteren of niet, is om de collectieve wil om onze zelfdestructie te stoppen te mobiliseren.

Vertaling Melle Trap