Russian President Vladimir Putin speaks with journalists KIRILL KUDRYAVTSEV/AFP/Getty Images

Het wereldkampioenschap persvrijheid

PARIJS – President Vladimir Poetin heeft hard zijn best gedaan om het wereldkampioenschap voetbal 2018 naar Rusland te halen, maar nu het spektakel onderweg is, is zijn invloed tanende. Hij kan de scheidsrechters of de prestaties van het Russische nationale team, de Sbornaya, dat op de 70e plek van de wereldranglijst staat – het laagst geplaatste team in het toernooi – niet regisseren. Maar hij heeft veel meer controle over de manier waarop verslag wordt gedaan van het toernooi, althans door de Russische media.

In de World Press Freedom Index, die ieder jaar door Reporters Sans Frontières (RSF) wordt samengesteld, staat Rusland van de 180 landen op de 148e plaats. In plaats van de concurrentie te aanvaarden die nu eenmaal samengaat met pluralisme, wil het Kremlin koste wat het kost de regels van de politiek manipuleren en de media naar zijn pijpen laten dansen.

Van het criminaliseren van smaad tot het uitbannen van nieuws dat de “religieuze gevoelens van de gelovigen” schendt, worden de mediawetten van Poetin steeds restrictiever. Door hun vage bewoordingen kunnen ze op een selectieve en willekeurige manier worden toegepast, en pleitbezorgers van de persvrijheid die de status quo ter discussie stellen komen onder steeds grotere controle te staan.

Alsof het een gemanipuleerd transfersysteem voor spelers betreft zijn de toonaangevende Russische media onderworpen aan de wil van het Kremlin. De regering heeft vanaf het begin van deze eeuw, toen ORT en NTV werden overgenomen van de moguls Boris Berezovski en Vladimir Goesinski, de televisiezenders – de voornaamste nieuwsbron voor de meeste Russen – aan de leiband laten lopen. Na de revolutie van 2014 in Oekraïne hebben deze en andere nationale zenders hun productie van Kremlin-propaganda opgevoerd.

In 2015 betichtte een documentaire op de staatszender Rossiya 1 mensenrechtenactivist Nadezhda Kutepova bijvoorbeeld van “industriële spionage,” leugens die haar er uiteindelijk toe dwongen in ballingschap te gaan. Het jaar daarop maakte dezelfde zender gebruik van vervalste documenten om de leidende Kremlin-criticus Alexei Navalni ervan te beschuldigen een agent van de Britse geheime dienst M16 te zijn. Poetins greep op de staatsmedia is sinds december 2013 steeds verder toegenomen, toen de zenders werden gehergroepeerd in het Rossiya Segodnya-consortium, om de presentatie van het “verhaal” van Rusland te verbeteren.

De televisie is niet het enige door het Kremlin gecontroleerde medium; het internet wordt ook gemuilkorfd. Websites worden geblokkeerd, bloggers worden gemonitord, zoekmachines en nieuwswebsites worden gecensureerd, en VPN's worden verboden. In april dit jaar heeft Rusland de toegang afgesloten tot het door encryptie beveiligde berichtennetwerk Telegram, waardoor het zich aansloot bij landen als China en Iran. Het zorgwekkendst van alles is dat steeds meer internetgebruikers in de gevangenis belanden wegens hun uitingen op de sociale media, of omdat ze eenvoudigweg inhoud hebben “geliked.”

Subscribe now

Exclusive explainers, thematic deep dives, interviews with world leaders, and our Year Ahead magazine. Choose an On Point experience that’s right for you.

Learn More

In De Vreemdeling heeft Nobelprijswinnaar voor de literatuur Albert Camus geschreven dat het weinige dat hij over het leven had geleerd afkomstig was “van het voetbalveld,” en dat, net als tegenslag, een door iemand anders getrapte bal “nooit kwam uit de richting die je verwachtte.” Iets dergelijks zou kunnen worden gezegd van het media-speelveld in Rusland. Sinds 1999, toen Poetin voor het eerst premier werd, zijn in het land 34 journalisten vermoord, waaronder onderzoeksjournalist Nikolai Androesjenko, die vorig jaar in St. Petersburg dood werd geslagen. In de grote meerderheid van deze gevallen is het onderzoek vastgelopen en zijn de daders nooit opgespoord.

Nu de inzet zo hoog is, hebben veel media-eigenaren ervoor gekozen het spel te laten voor wat het is, door hun bedrijven te verkopen aan pro-Kremlin-oligarchen, van wie velen passend genoeg eerder door Poetin waren gevraagd om voetbalclubs op te kopen. Sommige media-organisaties blijven journalistiek van hoge kwaliteit bieden, maar hebben lang niet zo veel lezers of kijkers als de toonaangevende staatsmedia.

De enige onafhankelijke nationale televisiezender, Dozhd, is in 2014 van de satelliet en de kabel gegooid. Galina Timsjenko, eindredacteur van Ruslands meest gelezen nieuwswebsite, Lenta.ru, werd datzelfde jaar ontslagen, net als het grootste deel van haar staf. Het redactieteam van de RBC mediagroep onderging in 2016 een soortgelijk lot. De sluitingen zijn evenmin voorbijgegaan aan toonaangevende regionale media als de Siberische zender TV-2 of de grootste onafhankelijke krant van Kaliningrad, Novye Kolesa. Elk van deze media had zich onderscheiden door gevoelige verhalen te brengen – bijvoorbeeld over het conflict in Oekraïne of over corruptie op hoog niveau.

Rusland kent vandaag de dag minder persvrijheid en meer journalisten, mediawerkers en bloggers die achter de tralies zitten dan ooit eerder sinds de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991. Op de Krim en in Tsjetsjenië bestaan zelfs de meest fundamentele regels ter bescherming van de media niet eens. Met de zegen van het Kremlin zijn deze regio's veranderd in “zwarte gaten” op het gebied van de nieuws- en informatievoorziening, waar de autoriteiten vrijelijk hun gang kunnen gaan, zonder bang te hoeven zijn voor de gevolgen.

In zijn wedstrijden tijdens de groepsfase van het wereldkampioenschap voetbal moest Rusland het opnemen tegen andere laag ingeschaalde landen als Egypte (45e op de ranglijst van voetballanden en 161e op de persvrijheidsindex van RSF) en Saoedi-Arabië (67e op de ranglijst van voetballanden en 169e op de persvrijheidsindex van RSF). Op papier was alleen Uruguay (14e als het gaat om voetbal en 20e als het gaat om mediavrijheid) een geduchte opponent. En toch zijn, ook al heeft Rusland de achtste finales gehaald, de opwinding van de wedstrijden en de onwaarschijnlijkheid van het Russische succes slechts een afleiding van voorbijgaande aard.

Dit mag dan niet het wereldkampioenschap persvrijheid zijn, nu Rusland mondiaal in de schijnwerpers staat, kan de internationale gemeenschap aandringen op de vrijlating van  gevangen gezette journalisten en verdedigers van de mensenrechten; de intrekking van de draconische wetten; de versoepeling van de overheidscontrole op de media; en het einde van de straffeloosheid. Deze kans zal zich niet snel wéér voordoen. De wereld mag haar niet voorbij laten gaan.

Vertaling: Menno Grootveld

Christophe Deloire is secretaris-generaal van Reporters Sans Frontières (RSF).

http://prosyn.org/Zjpdqfd/nl;

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated cookie policy and privacy policy.