17

De illiberale internationale

WARSCHAU – In het eerste decennium van de Sovjet-macht steunde Stalin het idee van “socialisme in één land,” wat inhield dat, tot de omstandigheden waren gerijpt, het socialisme alleen voor de USSR bedoeld was. Toen de Hongaarse premier Viktor Orbán in juli 2014 zijn intentie kenbaar maakte om een “illiberale democratie” op te bouwen, werd alom aangenomen dat hij “illiberalisme in één land” aan het creëren was. Nu hebben Orbán en Jarosław Kaczyński, de leider van de Poolse regeringspartij PiS (Recht en Rechtvaardigheid), en poppenspeler van de regering van het land (ook al bekleedt hij geen enkel ambt), een contrarevolutie uitgeroepen, met de bedoeling de Europese Unie in een illiberaal project om te zetten.

Na een dag van grijnzende jovialiteit, waarbij beide heren elkaar regelmatig op de schouder sloegen, tijdens de Krynica-conferentie van dit jaar, die zichzelf beschouwt als een soort regionale Davos, en waar Orbán tot Man van het Jaar werd uitgeroepen, maakten Kaczyński en Orbán bekend dat zij leiding zouden gaan geven aan een poging van 100 miljoen Europeanen om de EU te hervormen langs nationalistisch-religieuze lijnen. Je zou je kunnen inbeelden dat Václav Havel, een eerdere gelauwerde, zich in zijn graf heeft omgekeerd bij het horen van deze proclamatie. En de voormalige Oekraïense premier Julia Timosjenko, een andere vroegere winnaar, moet haast wel verbijsterd zijn: haar land wordt verwoest door Rusland onder president Vladimir Poetin, de paus van het illiberalisme en een rolmodel voor Kaczyński en Orbán.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

De twee mannen willen de kans grijpen die ze geboden werd door de uitkomst van het Britse referendum over een Brexit, dat heeft aangetoond dat in de huidige EU de favoriete discussiemethodes van de illiberale democraten – leugens en verdachtmakingen – politiek en professioneel lonend kunnen zijn (vraag het maar aan de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken van Groot-Brittannië, Boris Johnson, een leidende Brexiteer). De combinatie van de talenten van deze twee mannen kan van hen een grotere dreiging maken dan veel Europeanen graag willen geloven.

Wat Orbán aan dit partnerschap toevoegt is duidelijk: een zekere mate van “pragmatisch” populisme. Hij heeft zijn Fidesz-partij gekoppeld aan de Europese Volkspartij, wat hem formeel binnen de politieke mainstream houdt en van de Duitse bondskanselier Angela Merkel een bondgenoot maakt die politieke bescherming biedt, ondanks zijn illiberale regeringsstijl. Kaczyński heeft er echter voor gekozen de PiS te verbinden aan het marginale Verbond van Europese Conservatieven en Hervormers, en maakt onophoudelijk ruzie met Duitsland en de Europese Commissie.

Bovendien gedraagt Orbán zich “normaler” dan zijn Poolse partner. Net als Donald Tusk, de vroegere Poolse premier die nu voorzitter is van de Europese Raad, speelt hij voetbal met andere politici. Kaczyński heeft daarentegen iets van een kluizenaar, die alleen woont en zijn avonden doorbrengt met het kijken naar Spaanse rodeo op de televisie. Hij lijkt buiten de maatschappij te staan, terwijl zijn aanhangers hem daarboven lijken te plaatsen – als de ascetische messias van een herboren Polen.

Het is deze mystieke hartstocht die Kaczyński inbrengt in het bondgenootschap met de opportunistische Orbán. Het is een zendingsdrang die is gebaseerd op de Poolse geschiedenis – op het gevoel dat het land een speciale missie heeft waarvoor God het heeft uitverkoren, met als bewijs de bijzonder tragische geschiedenis van Polen. Opstanden, oorlog, opdeling: dit zijn de dingen waar een Pool iedere dag aan moet denken.

Een messianistische identiteit vraagt om een bepaald soort leider – iemand die, zoals Poetin, lijkt te zijn begeesterd door het gevoel een missie te hebben (in het geval van Poetin is dat dezelfde missie die door de tsaren werd uitgedragen: die van orthodoxie, autocratie en nationaliteit). Dus terwijl Orbán een cynicus is, is Kaczyński een fanaticus, voor wie pragmatisme een teken van zwakte is. Orbán zou nooit iets doen dat in strijd is met zijn eigenbelang; Kaczyński heeft dat al vele malen gedaan. Door leden van zijn eigen coalitieregering aan te vallen verloor Kaczyński bijvoorbeeld in 2007 de macht, slechts twee jaar nadat hij die in handen had gekregen. Hij lijkt geen plannen te hebben. In plaats daarvan heeft hij visioenen – niet over belastinghervorming of economische herstructurering, maar over een nieuw soort Polen.

Orbán is naar niets daarvan op zoek. Hij is er niet op uit een Hongarije-nieuwe-stijl te creëren; zijn enige doel is net als Poetin de rest van zijn leven aan de macht te blijven. Nadat hij in de jaren negentig als liberaal had geregeerd (waardoor hij de weg vrij maakte voor de toetreding van Hongarije tot de NAVO en de EU) en vervolgens de verkiezingen verloor, ziet Orbán het illiberalisme als een manier om te blijven winnen totdat hij zijn laatste adem uitblaast.

Kaczyński’s illiberalisme is dat van de ziel. Hij noemt iedereen die niet tot zijn kamp behoort “het slechtste soort Polen.” De Homo Kaczyńskius is een Pool die gepreoccupeerd is met het lot van zijn land, en die zijn tanden laat zien aan critici en dissidenten, vooral die van buitenlandse herkomst. Homo's en lesbiennes kunnen geen echte Polen zijn. Alle niet-Poolse elementen binnen Polen worden beschouwd als een bedreiging. De PiS-regering heeft nog geen enkele vluchteling binnengelaten van het kleine aantal – slechts 7500 – dat Polen, een land met bijna veertig miljoen inwoners, met de EU is overeengekomen te zullen opnemen.

Ondanks hun uiteenlopende motieven om het illiberalisme te omarmen, zijn Kaczyński en Orbán het erover eens dat dit in praktische zin neerkomt op het opbouwen van een nieuwe nationale cultuur. Door de staat gefinancierde media zijn niet langer “publiek”, maar eerder “nationaal”. Door de ambtenarenexamens af te schaffen kan het overheidsapparaat worden gevuld met loyalisten en partijgangers. Het onderwijssysteem wordt veranderd in een voertuig voor het bevorderen van de identificatie met een glorieus en tragisch verleden. Alleen culturele evenementen die de natie lof toezingen mogen nog publiek gefinancierd worden.

Volgens Kaczyński is het buitenlands beleid een functie van het historisch beleid. Op dit punt verschillen de twee mannen van elkaar: terwijl het pragmatisme van Orbán hem ervan weerhoudt zijn Europese en Amerikaanse bondgenoten te veel in de gordijnen te jagen, heeft Kaczyński geen belangstelling voor geopolitieke calculaties. Een messias doet immers geen water bij de wijn en blijft zijn principes trouw: hij leeft om de waarheid te verkondigen.

Voor het grootste deel is het buitenlands beleid van Kaczyński dus een tendentieuze geschiedeniscursus. Polen werd verraden door het Westen. De kracht van het land – vandaag de dag en altijd – is gelegen in zijn trots, waardigheid, moed en absolute onafhankelijkheid. Zijn nederlagen en morele overwinningen zijn het bewijs van zijn kracht en moed, en stellen het land – net als Christus – in staat uit de dood op te staan, na 123 jaar van de kaart van Europa verdwenen te zijn geweest.

Fake news or real views Learn More

De vraag waar Europa nu voor staat is of het huwelijk van messianistisch en opportunistisch populisme mainstream zal gaan en zich door de hele Unie zal verspreiden, of beperkt zal blijven tot Midden-Europa. De voormalige Franse president Nicolas Sarkozy, die in 2017 aan de macht hoopt terug te keren, heeft al een deel van de taal en de standpunten van de as Kaczyński/Orbán overgenomen. Johnson heeft op zijn beurt een affiniteit met hun methoden getoond. Zullen anderen dit voorbeeld volgen?

Vertaling: Menno Grootveld