7

Халықаралық валюта нарығын «трамптандыру»

ГОНКОНГ – АҚШ-тың жаңа сайланған президенті Дональд Трамптың қаңтарда қызметіне кіріскен соң нақты не істейтінін айту қиын. Дегенмен, ол қазірдің өзінде салықтарды азайтып, инфрақұрылым шығындарын арттыруға уәде беріп отыр. Соның арқасында қаржы нарығы АҚШ-тың экономикасы қарқындап өседі деп болжап отыр, ал бұдан доллардың әлемнің көп валюталарына, соның ішінде Қытай юаніне шаққандағы бағамы өсіп, дамушы экономикалардан капитал қаша бастайды деген пікір бар.

Трамптың Қытайға тариф енгіземін деген уәдесіне қарамастан, күшейген доллар Американың саудадағы бәсекелестігіне кесірін тигізеді. Оның үстіне, Халықаралық Валюта қорының есебі бойынша, биылғы маусымда доллар 10-20 пайызға асыра бағаланған.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

Бірақ, мәселе мұнда ғана емес. Сауда - елдің сыртпен байланыстағы дисбалансын реттеу үшін көтеріліп не төмен түсіп тұратын валюта курсының негізгі қозғаушысы саналатын, ал қазір капитал ағынының ауқымдылығы сондай, ол валюта курсын реттеуге бұрынғыдан көп ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, нарықтың АҚШ-тағы өсім туралы оптимизмі бұрынғыдан да үлкен дисбалансқа ұшыратып, халықаралық валюта жүйесін күйретуі мүмкін.

2010 жылы Англия банкінің бұрынғы басшысы Мервин Кинг әлемдегі  қаржы дисбалансын «Судоку» ойынымен сипаттап, кестенің ішіндегі сандарды өз бетіңмен таңдау мүмкін еместігін айтқан. Елдердің барлығы жұмыссыздықты толық жойып, қоры көп елдер сауда балансында профицитке қол жеткізгісі келсе, қоры аз елдер сауда дефицитін азайта алмайды. Сондықтан, АҚШ Федералдық резервінің бұрынғы төрағасы Бен Бернанке АҚШ-ты «профицит сақтаушы» елдерге қаржылық бақылауды уысынан шығарып алды» деп айыптады, бұл арқылы ол сауда ағындарын меңзеп тұр.

Бұл жерде инвестиция ағыны мәселесі қалып қойған. Іс жүзінде ұлттық ақшалары резервтік валюта саналмайтын елдер АҚШ пен Ұлыбритания сияқты резервтік валютасы бар елдерге шағым айта алатындай судоку кестесін  мұнда да түзе аламыз. Тиісті инвестиция ағындарының кейбірі халықаралық нарықтағы профицит арқылы қаржыландырылған.

1997-2007 жылдар аралығында АҚШ-та инвестиция дефици��і 0,3 триллион доллар болса, Қытай, Жапония мен Германияда оның көлемі тиісінше, 1,2 триллион, 1,1 триллион және 0,8 триллионға артты. Германияны қоспағанда еуро аймағындағыдағы  елдерде инвестиция дефициті жоғары болды. Он жыл ішінде олар 2,4 триллион доллар дефицит көрсетті, ал жалғыз Ұлыбританияда дефицит 0,5 триллион доллар болды.

Келесі жеті жыл ішінде, 2014 жылға дейін Американың таза инвестициялық позициясы 5,7 триллион долларға дейін кеміп, ЖІӨ-нің 40,2 пайызын ғана құрады. Бюджет шығындарын азайтудың арқасында Германияны қоспағандағы еуроаймақтың инвестициялық позициясы бұл аралықта еш өзгеріссіз қалды десе болады. Ал Германиядағы инвестиция профициті 0,8 триллион долларға, Жапонияда 1,2 триллионға, Қытайда 0,7 триллионға өсті. Осы кезеңде жалпы әлемнің инвестициялық позициясы 3 триллион долларға артты, бұл шикізат саудасының арқасында болды да, Қытай баяулап еді, барлығының қарқыны басылды.

АҚШ Қазынашылығының шетелдегі Америка құнды қағаздары туралы мәліметтеріне қарасақ, Американың басқа елдер алдындағы жалпы міндеттемелерінің тез өскенін байқаймыз. Бұл көрсеткіш 2007 жылғы 9,8 триллион доллардан 2015 жылғы маусымда 17,1 триллион долларға дейін өскен. Мұның 10,5 триллионы қарыз болса, 6,6 триллионы – капитал. Шетелдегі АҚШ құнды қағаздарының көлемі 2015 жылдың маусым айында Америка ЖІӨ-нің 95 пайызына тең болған.

Осы жайттарды ескерсек, долларды біраз күшейту саясаты көп мәселе тудыруы мүмкін. Жұмыс орындарын ашып, өнімділікті арттыру сияқты инфрақұрылымға инвестиция салуға байланысты жақсы аргументтер көп болғанымен, мұның әлемде ақша қорларын арттырып, долларды одан сайын күшейтіп жіберетінін ешкім жоққа шығара алмайды. Алда болатын инфляциямен күресу үшін Федералдық резерв пайыздық ставкаларды көтерсе, бұл жағдай тіпті ушығуы мүмкін.

Доллар күшейсе, АҚШ-тың шетелдердегі активтерінің доллармен есептегендегі құны төмендейді, ал елдің міндеттемелерінің көлемі керісінше арта түседі, сондықтан фискалдық және қазіргі есеп-шоттар дефициті артады (қазір бұл жылына ЖІӨ-нің 3-4 пайызы болып тұр). Соның кесірінен АҚШ-тың инвестициялық позициясы тіпті нашарлайды, Халықаралық валюта қорының болжамы бойынша, бұл көрсеткіш 2021 жылға қарай ЖІӨ-нің 63 пайызына дейін құлдырайды. 

Соңғы тәжірибелерге сүйенер болсақ, жалпы инвестициялық міндеттемелері ЖІӨ-нің 50 пайызынан асатын елдерде түрлі формадағы дағдарыс қаупі артады. Бұл әлемдегі ықпалды резервтік валютаға иелік ететін елде болмауы да мүмкін, бірақ мұнда капитал ағысының кері бұрылу қаупі өте жоғары.

Доллардың қатысы бар дисбаланстың ұзаққа созылмасы анық. Резервтік валютаның иесі саналатын басқа елдер өз экономикаларына серпін беру үшін өз валюталарының құнсыздануына жол беріп отыруы мүмкін, ал дамушы экономикалар капитал ағынын қамтамасыз ету мақсатына валюта курсын пайдалануды жалғастыра беретін шығар. Осылай жалғаса берсе, бұл халықаралық валюта жүйесіне бұрынғыдан да көп салмақ салады.

Бұл салмақты жеңілдетудің бір жолы бар. Ғаламдық қаржы дағдарысы кезінде АҚШ Федералдық резерві өтімділіктегі қиындықтарды жеңілдету үшін басқа елдердің орталық банктерімен валюта айырбасын жүргізді. Бұл жолы да сондай айырбас жүргізуге болады, тек мұнда капитал сыртқа кетіп жатқан елдермен айырбас жасап, сол арқылы доллардың тым күшеюіне жол бермеу керек. Бірақ Трамп басқарған АҚШ Ресей мен Қытай сияқты дамушы экономикалармен валюта айырбасын жүргізуді үйлестіру механизмдерін пайдалануға әзір ме, мәселе сонда.

Fake news or real views Learn More

Бұдан бөлек, Трамп валюта курстары тым төмендетілген елдерді тәртіпке шақыру үшін ХВҚ-ны басты құрал ретінде пайдалануы мүмкін. Ол халықаралық институттарды АҚШ-қа сауда және инвестиция бойынша ерекше жағдай жасайтын механизм дәрежесінен де жоғары рөлде көргісі келеді. Мұндай ұстаным долларға да, ғаламдық қаржы тұрақтылығына да үлкен қауіп төндіреді.

Ауыр салдары болатын экономикалық және геосаяси қауіптер заманында инвесторлар АҚШ долларынан пана табады. Бірақ қазір долларды девальвациялап, жапон йені мен неміс маркасының құнын аспандатқан 1985 жылғы Плаза келісімі сияқты жаңа уағдаластық керек-ақ. Трамп үш жылдан соң «Плаза» қонақүйін сатып алып, 1995 жылы қайта сатқан. Енді жаңа құжатты «Трамп мұнарасы келісімі» деп атауға да болады.