1

Экономикалық дамудан саясатты алып тастау

ЛОНДОН – Осы айда, Лондонда ҚХР Төрағасы Си Цзиньпин, оның «бір белдеу, бір жол» (OBOR) атты бастамасына қатысатын 65 ел басшыларына саммит өткізеді, бұл жаңашыл бағдарлама Азия, Африка, Еуропада инфрақұрылымды жобаларға миллиардтаған доллар құрайтын инвестицияларды салуға мүмкіндік береді. Жобаның күшті экономикалық негіздемесіне қарамастан, ол тұралы түрлі пікірлер орын алды.

OBOR бастамасының негізгі мақсаты материалдық байланыстарды дамыту болып табылады: тиімді инфрақұрылым еңбек өнімділігін арттырады, инвестицияларды көбейтеді, және сауда шығындарын төмендетеді. Тауарларды алмасудың тиімді арналары мен дамыған ақпараттық желілер арқылы экономикалық өсу жеделдейді, экономикалық мүмкіндіктер артып, теңсіздік те азаяды.

Жақсы жаңалық ретінде, мұндай инфрақұрылым тиімді және үнемді тәсілмен салынуы мүмкін деп айта аламыз. Мұндай жетістіктерге жетудің жолы ретінде әр елдің тиісті салыстырмалы артықшылығын пайдаланатын бірлескен күш болып табылады; ол артықшылықтар  - негізгі капитал, технологиялық ноу-хау, логистикалық немесе құрылыс мүмкіндіктері, шикізат немесе тіпті өнеркәсіптік тауарлар. Мұндай тәсіл төмен табысты елдерде дамуға серпін бере алады және дамушы экономикаларға жан түршігерлік орташа табыс тұзағынан құтылуға көмектесе алады.

Бірақ материалдық байланыстарды құру жұмыстары ауқымды қаржыландыруды ғана талап етпей, үйлестірілген саясат және нормативтік үйлестіруді қажет етеді. Қысқа мерзімді перспективада, инфрақұрылымдық инвестицияларға айтарлықтай саяси, егеменді, және қаржылық тәуекелдер кедергі болуы мүмкін.

Біріншіден, саяси көшбасшылар ұзақ мерзімді перспективаларға емес, қысқа мерзімді мү��делеріне басымдық береді деген тәуекел бар. Мысалы, олар жол баждары немесе су тарифтерін қысқарту арқала сайлауда дауыс жинап, жеңіске жетуге тырысуы мүмкін; ал бұл  жақсы инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруда шығындарды арттырады. Олар сондай-ақ, ірі жобаларды іске асыру үшін қаражат тарту нақты дауыс жинауға көмектеспесе, олай жасауға тырыспауы да мүмкін.

Көптеген елдерде үлкен мемлекеттік борыштың болуы да, олардың көпжақты даму институттарынан қарыз алуына мүмкіндік бермейді. Шектеулі бюджеттік ресурстар, инфрақұрылым инвестицияларын салуды жалғастыру үшін, үкіметтерді жаңа салықтарды салуға байланысты саяси қиын шешім жасауға апаруы мүмкін. Олар сондай-ақ білім беру, денсаулық сақтау, немесе қоршаған ортаны қорғау сияқты басқа да аса маңызды салаларда инвестицияларды азайтуы мүмкін.

Жеке инвесторлар, өтімсіз активтерді инвестициялық обьекттердің бүкіл құрылыс процесі кезінде қатырып коюды қаламауы немесе олай жасай алмауы да мүмкін. Бұл процесс жақсы кездерде де ұзақ болған; ал әлсіз институционалдық мүмкіндіктері бар дамушы елдерде, олар жиі жаппай қосымша шығындарға апарып, айтарлықтай созылып кетеді.

Көптеген елдердің ұлттық органдары басқаруды жетілдіру және инфрақұрылымдық инвестициялар үшін қолайлы қоршаған ортаны қамтамасыз ету арқылы осы мәселені шешу үшін тырысуда, соның ішінде, мемлекеттік-жеке меншік серіктестік қатынастарды дамыту да бар. Бірақ мұндай табыстар аз және кішігірім болған.

Қытай осының барлығын көріп отыр. Ол дамушы елдердің жолдар, теміржолдар, электр станциялары және тораптардың, әуежайлар, сондай-ақ теңіз порттарын салуда инвестициялар керек екенін аңғарып отыр, сондай-ақ осындай  сұрақтарды шешуде елдерде туындайтын өзекті мәселелерді де біледі. Ал барлығы транспорттық қатынастарды жақсартудың әлеуетті артықшылықтарын бәрі де біледі, әсіресе, олар Азия-Тынық мұхиты аймағының шегiнен шығып жатса.

OBOR бастамасын енгізуден бері Қытайды дамушы әлемді басқаруды қолына алып, тіпті  үстем әлемдік держава ретінде Америка Құрама Штаттарын орнынан түсіргісі келеді деп жиі айыпталып жатыр. Кейбір сарапшылар, тарихи жазбаға меңзеп, «Фукидида тұзағы» туралы ескертіп жатыр: өсіп келе жатқан держава, сайып келгенде, белгіленген тәртіппен дауласуға тырысады.

Бірақ мұндай ескертулер бұл мысалдың шешуші ойын назардан тыс қалдыруда: бәсекелестіе әрқашан нашар аяқталады. Қытайда Фукидида тұзағының екі жақты, жеңген де жеңілгенді қалай басып алғанын бәрі біледі. Бұл, алайда, Қытай және OBOR бастамасы туралы саясаткерлер қорқынышын тоқтатқан жоқ.

Шри-Ланка жақсы бір мысал бола алады. Соңғы кезге дейін, ол Қытайдан инфрақұрылым инвестицияларын құптап, тіпті оларды алуға ұмтылды. Алайда, саясаткерлер Қытайдың ниетіне күмән себу арқылы Қытайға қатысты басым көңіл-күйді жақсыдан жаманға айналдырды. Бұл саясаткерлер, содан кейін АҚШ және Үндістаннан қаржылық қолдауды қабылдады, бірақ бұл ақша ешқашан келмеді.

Бүгін, Шри-Ланка үкіметінде Қытаймен қарым-қатынасты қайта жаңғыртудан басқа амалы жоқ.  Шри-Ланка және OBOR  қатысушылары үшін жақсы жаңалық - Қытайдың жаман ниеті жоқ. Оның нақты мақсаты -барлық қатысушыларға пайдасы тиетін инклюзивті және кооперативтік интеграция процесін басқару болып табылады.

Ал, шын мәнінде, Қытай мұндай бастаманы басқаруға ең жақсы жабдықталған ел. АҚШ-та ірі инфрақұрылымдық жаңарту қажет, және оны іске асыруға кедергі болған басқа да факторлар арасында, саясат та бар.

Керісінше, Қытай, Джеффри Д. Сакс айтуынша, «үлкен және күрделі инфрақұрылымды құруда өте жоғары тиімділікті көрсетті», ол «өнеркәсіптік капиталды толықтырды» және «шетелдік жеке-сектор капиталы мен технологияларды тартты.»

Әрине, Қытайды оның шетелде орын алған кез келген іс-қимылы үшін өз күн тәртібін жылжытып жатыр деп айыптауға болады. Ал, белгілі бір дәрежеде, мұндай айыптаулар уәждемесіне қарамастан, жаһандық держава шетелде шараларын жүзеге асырып жатқанда, дұрыс болуы мүмкін. АҚШ бастаған Маршалл жоспары  тек қана Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Еуропаны қайта құруды қолдауға ғана емес, сонымен қатар АҚШ-тың экспорт нарықтарын жаңғыртып және Кеңес одағын тоқтатып тұруға да бағытталды.

Бұдан Қытай OBOR бастамасын жүзеге асырудан басқа жақсы ештеңе жасай алмайды деп айтуға болмайды. Керісінше, ол материалдық байланыстар үшін экономикалық ортаны неғұрлым тиімді жасай алар еді. Ал Қытай компаниялары жергілікті дәстүрлер мен мәдениеттерді  жақсырақ түсініп, осылайша жергілікті адамдармен қажетсіз шиеленісті болдырмай, сондай-ақ экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ете алар еді.

Бірақ бұл мәселелерді шешуге болады - және олар шетелдік инвестициялар жасайтын қытай компаниялары мен Си аппараты арқылы шешілуде. Үлкен міндет көптеген OBOR бастамаларын үйлестіруге тағайындалған институтты құруда жатыр. Бұл мәселеде, табыс елдер саясатқа өз шешімерін қаралауға жол бермеген жағдайда ғана мүмкін болады. Қытай оны жетекшісі болып табылады  деп ғана, экономикалық тұрғыдан саналы жаһандық бастаманы қабылдамай тастауда ешқандай ақтау жоқ.