angela merkel cdu Andreas Rentz/Getty Images

Angela Merkels lange vaarwel

BERLIJN – Nu Angela Merkel heeft aangekondigd dat ze zal aftreden als leider van de Duitse Christen Democratische Unie (CDU) en niet opnieuw zal proberen herkozen te worden als bondskanselier nadat haar huidige termijn in 2021 zal zijn afgelopen, nadert Duitsland een waterscheiding. Sinds 1949 heeft het land slechts acht bondskanseliers gehad, wat betekent dat het vertrek van Merkel bepaald geen alledaagse aangelegenheid zal zijn. Bovendien gaat een verandering aan de top in Duitsland gewoonlijk gepaard met bredere politieke en sociale veranderingen.

Het besluit van Merkel kwam niet geheel onverwachts. Nadat zij in september 2017 voor de vierde keer tot bondskanselier was verkozen, was het onwaarschijnlijk dat de Duitse kiezers haar nog een vijfde termijn zouden gunnen. Mensen worden leiders na verloop van tijd zat. Zelfs zonder haar recente aankondiging had er dus vanuit gegaan mogen worden dat de huidige termijn van Merkel tevens haar laatste zou zijn.

Maar de voortgaande transformatie van de positie van Duitsland, zowel in binnen- als in het buitenland, is belangrijker dan een verandering in het leiderschap. Internationale scheuren doen de naoorlogse Duitse democratie op haar grondvesten schudden. Onder president Donald Trump hebben de Verenigde Staten het Westen en alles waar dat voor staat afgewezen. Op 29 maart 2019 zal Groot-Brittannië de Europese Unie vaarwel zeggen. En in het oosten is China opgekomen als nieuwe wereldmacht.

In bredere zin verschuift het economische zwaartepunt in de wereld in rap tempo van de Noord-Atlantische regio naar Oost-Azië. De digitale revolutie, big data, en kunstmatige intelligentie veranderen de manier waarop we werken en leven. En de interne crises van de EU houden niet slechts aan, maar zijn ook intensiever geworden, terwijl de chronische onrust in het Midden-Oosten en Afrika een voortdurend extern risico vertegenwoordigt voor de stabiliteit van Europa.

Deze en andere ontwikkelingen hebben de ooit zo stevige basis onder het buitenlands beleid van Duitsland weggeslagen. Jarenlang draaide zowel het economische model als de veiligheidsstrategie van het land om de integratie in het Westen en de Duitse rol binnen de EU. Maar de uitdagingen van vandaag de dag vragen om een nieuw strategisch perspectief. De vraag voor de volgende bondskanselier zal zijn: “Quo vadis, Duitsland?”

Welke richting Duitsland ook zal kiezen, één ding is al duidelijk: de overgang van Merkel naar haar opvolger zal een verreikende reorganisatie van het partijsysteem van het land tot gevolg hebben. Tientallen jaren lang hebben de centrum-rechtse CDU (in alliantie met de Beierse Christen Sociale Unie, CSU) en de centrum-linkse Sociaal Democratische Partij (SPD) gediend als de twee grote waarborgers van de politieke continuïteit en stabiliteit. Maar net als andere mainstream-partijen in heel Europa verkeren de CDU/CSU en de SPD nu in crisis. De SPD heeft zoveel steun verloren dat zij misschien niet zal kunnen blijven voortbestaan; en hoewel de CDU/CSU nog steeds de sterkste kracht is in de Duitse politiek, wordt zij geconfronteerd met diepgaande structurele problemen.

Subscribe now

For a limited time only, get unlimited access to On Point, The Big Picture, and the PS Archive, plus our annual magazine and a tote bag, for just $75.

SUBSCRIBE

Sinds 1949 heeft de “zusterpartij”-structuur de CDU/CSU routinematig in staat gesteld als het grootste partijblok het bondskanselierschap in meerderheidscoalities te claimen. Maar in een groter, herenigd Duitsland met zeven afzonderlijke partijen die zetels in de Bondsdag hebben werkt dit arrangement niet langer zo goed meer als het ooit deed.

In de jaren die voorafgingen aan de eerste verkiezing van Merkel tot bondskanselier in 2005 werd Duitsland geregeerd door een coalitie van de SPD en de Groenen (waarin ik diende als vice-kanselier en minister van Buitenlandse Zaken). Tijdens die periode onderging Duitsland pijnlijke aanpassingen, toen de verzorgingsstaat werd hervormd om met de realiteit van de hoge werkloosheid en de nieuwe economische geografie van na de hereniging te kunnen omgaan. Tegelijkertijd moest het buitenlands beleid van Duitsland worden aangepast om rekenschap te kunnen afleggen voor de nieuwe rol van het land in de context van de oorlog in het voormalige Joegoslavië in de jaren negentig, en om het hoofd te kunnen bieden aan de dreiging van het internationale terrorisme na de aanslagen van 11 september 2001.

Na de val van de Berlijnse muur, de Duitse hereniging en een periode van hoge werkloosheid en schijnbaar eindeloze hervormingen hadden de Duitsers wel genoeg opwinding meegemaakt. Het bondskanselierschap van Merkel was bedoeld om daaraan een einde te maken. Koel pragmatisme werd de orde van de dag. Met een bloeiende economie leek het wel of de zon altijd scheen en de lucht altijd blauw was. Zwevend boven dat alles was “Mutti” (Merkels bijnaam), die de zaken eenvoudigweg op hun beloop liet. De Duitse kiezers zagen weinig reden om haar niet nog drie keer tot bondskanselier te kiezen.

Inmiddels zijn de zonnige dagen voorbij. De opkomst van een nieuwe wereldorde stelt beleidsmakers en politici voor gewichtige strategische problemen die niet genegeerd of op de lange baan geschoven kunnen worden. De voornaamste daarvan is welke rol Duitsland en Europa voor zichzelf moeten opeisen in de komende jaren. Waar zullen we over tien jaar staan als Europeanen, en waar zullen we vóór staan?

Merkel geeft geen bevredigende antwoorden op zulke vragen. Met haar volmaakte pragmatisme is zijzelf haar ergste vijand geworden. Zelfs toen ze grote – om niet te zeggen historische – besluiten nam, waren die gebaseerd op bekrompen politieke kortetermijn-overwegingen. De uitfasering door Merkel van Duitslands kerncentrales, de opschorting van de militaire dienstplicht, en de reactie op de financiële crisis van 2008 waren louter tactische zetten. De enige uitzondering kwam in 2015, toen ze een moreel standpunt innam en de deuren van Duitsland opende voor een miljoen vluchtelingen.

Merkels aanpak van de financiële crisis zou haar grootste fout blijken. Destijds verzette zij zich tegen een gezamenlijk Europees antwoord, terwijl zij maatregelen op nationaal niveau en louter coördinatie tussen de regeringen van de eurozone bepleitte. Het hele Europese traject is sindsdien het spoor bijster.

Merkel zal uiteraard ook in de herinnering blijven als de bondskanselier van het “vredesdividend” en mogelijk ook als de laatste bondskanselier van het naoorlogse (West-)Duitse partijsysteem. Maar de aanhoudende crisis van Europa zal ook deel uitmaken van haar politieke erfenis, en een lastig probleem zijn voor haar opvolgers.

Niemand weet wat er nu volgen gaat. Veel zal afhangen van de vraag of Duitsland, samen met Frankrijk, zijn Europese missie zal blijven voortzetten.

Vertaling: Menno Grootveld

http://prosyn.org/uWaXM57/nl;

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated cookie policy and privacy policy.