44

Het Westen staat aan de rand van de afgrond

BERLIJN – Dit jaar en volgend jaar zullen de kiezers in de toonaangevende westerse democratieën besluiten nemen die het Westen – en de wereld zoals we die kennen – fundamenteel zouden kunnen veranderen. Feitelijk zijn een paar van die besluiten al genomen, met als voornaamste voorbeeld het besluit van Groot-Brittannië in juni om de Europese Unie te verlaten.

Bovendien zouden Donald Trump in de Verenigde Staten en Marine Le Pen in Frankrijk heel goed de aanstaande presidentsverkiezingen in hun land kunnen winnen. Een jaar geleden zou het absurd zijn gevonden een overwinning van een van hen beiden te voorspellen; vandaag de dag moeten we toegeven dat zulke scenario's maar al te goed mogelijk zijn.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

De tectonische platen van de westerse wereld zijn op drift geraakt, en veel mensen beseffen nog niet zo goed de mogelijke gevolgen daarvan. Na het Brexit referendum in Groot-Brittannië weten we beter.

Het besluit van Groot-Brittannië was een de facto-keuze tegen een Europese vredesorde gebaseerd op integratie, samenwerking, en een gemeenschappelijke markt en jurisdictie. Het kwam tot stand op het moment dat die orde onder toenemende interne en externe druk was komen te staan. Intern heeft het nationalisme in vrijwel alle landen van de EU aan kracht gewonnen; extern doet Rusland alsof het opnieuw een grote macht is geworden door aan te sturen op een “Euraziatische Unie” – een eufemisme voor hernieuwde overheersing van Oost-Europa door Rusland – als alternatief voor de EU.

Allebei deze krachten bedreigen de vredesordevan de EU, en het blok zal zonder Groot-Brittannië, de traditionele bewaker van de stabiliteit, verder verzwakt worden. De EU is de hoeksteen van de Europees-westerse integratie; de verzwakking ervan kan dus leiden tot een heroriëntatie van Europa in oostelijke richting.

Deze uitkomst zou nog waarschijnlijker worden als de Amerikanen voor Trump kiezen, die de Russische president Vladimir Poetin openlijk bewondert en zich zou aanpassen aan het Russische machtsbeleid, ten koste van de Europese en transatlantische banden. Zo'n Jalta 2.0-moment zou het anti-Amerikanisme in Europa aanwakkeren en de geopolitieke schade die door het Westen wordt geleden alleen nog maar verergeren.

Ook een overwinning van de extreem-rechtse nationalist Le Pen komend voorjaar zou duiden op de afwijzing door Frankrijk van Europa. Gezien de Franse rol als een van de cruciale bouwstenen van de EU (naast Duitsland) zou de verkiezing van Le Pen waarschijnlijk het einde van de EU zelf inhouden.

Als Groot-Brittannië en de VS zich tot het neo-isolationisme bekeren, en als Frankrijk Europa de rug toe zou keren ten gunste van het nationalisme, zou de westerse wereld onherkenbaar veranderen en niet langer een bastion van stabiliteit zijn. Europa zou dan voorgoed in chaos ten onder gaan.

Als dit scenario werkelijkheid wordt, zouden velen naar Duitsland, Europa's grootste economie, kijken. Maar ook al zou Duitsland de hoogste economische en politieke prijs betalen als de EU ineen zou storten – zijn belangen zijn eenvoudigweg té zeer verwoven met die van de EU – mag niemand hopen op een wedergeboorte van het Duitse nationalisme. We weten allemaal welke verwoestingen en calamiteiten dat met zich mee zou brengen voor het continent.

Geopolitiek zou Duitsland weer worden verwezen naar een onzekere middenpositie. Terwijl Frankrijk duidelijk een westers, Atlantisch en mediterraan land is, heeft Duitsland zich van oudsher heen en weer bewogen tussen oost en west. In feite was deze dynamiek lange tijd een constitutief element van het Duitse Rijk. Deze kwestie (van oost óf west) werd pas finaal beslecht door de totale nederlaag van Duitsland in 1945. Na de stichting van de Bondsrepubliek in 1949 koos de Duitse bondskanselier Konrad Adenauer voor het Westen.

Adenauer was getuige geweest van de volle omvang van de Duitse tragedie – inclusief twee wereldoorlogen en de ineenstorting van de Weimar-republiek – en hij vond de banden van de jonge Bondsrepubliek met het Westen belangrijker dan de Duitse hereniging. Volgens hem moest Duitsland zijn middenpositie opgeven, en derhalve zijn isolement, door zich onomkeerbaar te integreren in de westerse veiligheids- en economische instellingen.

De naoorlogse Frans-Duitse toenadering en de Europese integratie onder auspiciën van de EU waren onontbeerlijke onderdelen van de westerse oriëntatie van Duitsland. Bij ontstentenis daarvan zou Duitsland kunnen terugkeren naar een strategisch niemandsland, wat Europa in gevaar zou brengen, tot gevaarlijke illusies in Rusland zou leiden, en Duitsland zou dwingen op eigen houtje om te gaan met de onhandelbare uitdagingen waarmee het continent wordt geconfronteerd.

De geopolitieke oriëntatie van Duitsland zal bij de algemene verkiezingen van volgend jaar een bepalende onderliggende kwestie zijn. Als de Christendemocratische Unie (CDU) van de Duitse bondskanselier Angela Merkel haar aan de dijk zet vanwege haar vluchtelingenbeleid, zal de partij waarschijnlijk een rechtse koers gaan varen in een poging kiezers terug te winnen die zij heeft verloren aan de tegen de immigratie gerichte populistische partij Alternative für Deutschland (AfD).

Maar iedere stap van de CDU die zou leiden tot samenwerking met de AfD, of die zou kunnen worden uitgelegd als een ondersteuning van de standpunten van die partij, zou tot problemen leiden. De AfD vertegenwoordigt rechtse Duitse nationalisten (en erger), die willen terugkeren naar de oude middenpositie van Duitsland en een nauwere band met Rusland willen smeden. Samenwerking tussen de CDU en de AfD zou verraad betekenen jegens het erfgoed van Adenauer en neerkomen op het einde van de Republiek van Bonn.

Bovendien is er aan de overzijde van het politieke spectrum een soortgelijk gevaar, want iedere mogelijke coalitie van CDU en AfD zou afhankelijk zijn van steun van Die Linke (de Linkse Partij). Sommige toonaangevende leden van die partij willen in feite hetzelfde als de AfD: nauwere banden met Rusland, en een lossere of helemaal geen integratie in het Westen.

Fake news or real views Learn More

Je mag hopen dat deze tragische toekomst ons bespaard zal blijven en dat Merkel ook na 2017 aan de macht zal blijven. De toekomst van Duitsland, Europa en het Westen in het algemeen kan ervan afhangen.

Vertaling: Menno Grootveld