putin standard bearer Lanzinger Project Syndicate
adapted from Hubert Lanzinger's painting Der Bannerträger

Waarom herstelt Rusland Iwan de Verschrikkelijke in ere?

ATLANTA – Terwijl een groot deel van de wereld druk bezig is monumenten voor onderdrukkers af te breken, bewegen de Russen zich in tegenovergestelde richting, door beelden neer te zetten voor middeleeuwse krijgsheren die berucht waren om hun despotisme. Het begrijpen van deze revival kan licht werpen op de richting waarin de Russische politiek zich begeeft.

The Year Ahead 2018

The world’s leading thinkers and policymakers examine what’s come apart in the past year, and anticipate what will define the year ahead.

Order now

In oktober dit jaar werd, met steun van de Russische minister van Cultuur, Vladimir Medinski, 's lands eerste monument ooit voor Iwan de Verschrikkelijke onthuld in de stad Orel. Een maand later deed Vladimir Zjirinovski, de leider van de ultra-nationalistische Liberaal-Democratische Partij van Rusland, een oproep om de Lenin-avenue in Moskou om te dopen tot Iwan de Verschrikkelijke-snelweg. En in juli dit jaar bracht president Vladimir Poetin Moskou's eigen eerbetoon aan de tiran, door – onterecht – te verklaren dat “Iwan de Verschrikkelijke waarschijnlijk nog nooit iemand heeft vermoord, niet eens zijn eigen zoon.”

De meeste historici zijn het erover eens dat Iwan zijn naam eer aandeed; niet alleen vermoordde hij zijn zoon en andere bloedverwanten, hij gaf ook opdracht tot de oprichnina, door de staat georganiseerde zuiveringen die Rusland terroriseerden tussen 1565 en 1572. Hij was ook verantwoordelijk voor de Russische nederlaag in de Lijflandse Oorlog, en zijn wanbeleid droeg bij aan de Tijd der Troebelen en aan de verwoestende ontvolking van de staat.

Jozef Stalin heeft het startschot gegeven voor de moderne cultus van Iwan de Verschrikkelijke. Maar sinds het midden van het eerste decennium van deze eeuw heeft Ruslands Eurazië-partij – een politieke beweging geleid door de pro-fascistische mysticus Alexander Dugin – Iwan uitgeroepen tot de beste incarnatie van een “authentieke” Russische traditie: de autoritaire monarchie.

Dugins versie van “Eurazianisme” bepleit de omhelzing van een “Nieuwe Middeleeuwen,” waarin het weinige dat nog over is van de Russische democratie wordt vervangen door een absolute autocratie. In Dugins ideale toekomst keert een middeleeuwse sociale orde terug, wordt het imperium hersteld en neemt de orthodoxe kerk de controle in handen over de cultuur en het onderwijs.

Het Eurazianisme, dat in de jaren negentig een marginaal fenomeen was, heeft de afgelopen jaren aanzienlijk aan populariteit gewonnen door bij te dragen aan de vorming van de zogenoemdeIzborsky Club, waarin Russisch extreem-rechts is verenigd. Bij diverse gelegenheden heeft Poetin naar het Eurazianisme verwezen als een belangrijk onderdeel van de Russische ideologie; hij heeft het zelfs als grondbeginsel genoemd van de “Euraziatische Economische Unie,” een ontluikend handelsgebied van voormalige Sovjet-staten.

Het Eurazianisme heeft ultra-nationalistische groeperingen een gemeenschappelijke basis gegeven om zich op te verenigen. Het heeft de symbolen van het totalitarisme, zoals Iwan de Verschrikkelijke en Stalin, ook van nieuwe steun voorzien.

De belangrijkste steunbetuigers zijn de leden van de Euraziatische Partij, die politieke terreur het meest effectieve regeringsinstrument vinden en oproepen tot een “nieuwe oprichnina” – een ferm anti-westerse Euraziatische conservatieve revolutie. Volgens Michail Yuriev, lid van de politieke raad van de Euraziatische Partij en auteur van de utopische roman Het Derde Rijk, moeten de oprichniks de enige politieke klasse zijn, en moeten ze regeren met behulp van het zaaien van angst.

Iwan de Verschrikkelijke is niet het enige middeleeuwse overblijfsel dat in Rusland opnieuw leven wordt ingeblazen. Het culturele vocabulaire beroept zich eveneens op het verleden. Het woord kholop bijvoorbeeld, dat “lijfeigene” betekent, is teruggekeerd in de volkstaal, een taalkundige terugval die parallel loopt aan een verontrustende stijging van de moderne slavernij in Rusland. Uit gegevens van de Global Slavery Index blijkt dat ruim een miljoen Russen momenteel tot slaaf zijn gemaakt in de bouw, het leger, de landbouw en de seksindustrie. Bovendien identificeren de “eigenaren” van lijfeigenen zich graag als moderne barins.

Zelfs Russische officials spreken goedkeurend over de moderne slavernij. Valeri Zorkin, de voorzitter van het Constitutionele Hof, schreef in de Rossiyskaya Gazeta, de officiële regeringskrant, dat het lijfeigenschap lange tijd een “sociale lijm” voor Rusland is geweest. Ook een andere middeleeuwse term – lydi gosudarevy, dat zich laat vertalen als “dienaren van zijne majesteit” – is onder hoge bureaucraten weer in zwang.

Nostalgie naar het lijfeigenschap vult het verlangen naar een terugkeer van de autocratie aan. Prominente Russische intellectuelen – waaronder filmmaker Nikita Mikhalkov, journalist Maksim Sokolov en Vsevolod Chaplin, een Russisch-Orthodoxe geestelijke – roepen op tot de kroning van Poetin; online steunbetuigingen worden door veel mensen ondertekend. Opvallend genoeg zijn de protesten tegen Poetins regime in 2012 sindsdien niet zozeer geïnterpreteerd als een protest tegen Poetin zelf, maar als een protest tegen de sociale orde die het Eurazianisme  nastreeft.

De stilzwijgende steun van Poetin voor de Euraziatische visie van een neo-middeleeuws Rusland verwijst naar de historische herinnering aan het stalinisme. Volgens Dugin “heeft Stalin het Sovjet-imperium geschapen,” en geeft hij, net als Iwan de Verschrikkelijke, uitdrukking aan “de geest van de Sovjet-maatschappij en het Sovjet-volk.” Geen wonder dus dat ook de monumenten voor Stalin in de Russische steden als paddenstoelen uit de grond schieten.

Het neo-medievalisme is geworteld in nostalgie naar een sociale orde, gebaseerd op ongelijkheid, kaste en clan, opgelegd met behulp van terreur. De heldenverering van historische despoten weerspiegelt de hedendaagse omhelzing van zulke pre-moderne, radicaal anti-democratische en onrechtvaardige waarden. Voor de hedendaagse pleitbezorgers van Iwan vormt het verleden slechts een proloog.

Vertaling: Menno Grootveld

http://prosyn.org/sw72VQH/nl;

Handpicked to read next