3

Persvrijheid Oekraïne in gevaar

NEW YORK – 20 juli 2016 ging Pavel Sheremet, prominent Wit-Russisch journalist, naar zijn werk in de studio van Radio Vesti in Kiev toen de Subaru waar hij in reed op een druk kruispunt ontplofte. Ramen trilden in hun sponningen en vogels schrokken op. Sheremet, 44 jaar oud, stierf vrijwel onmiddellijk, en het openbaar ministerie van Oekraïne bevestigde al snel dat een bom de explosie had veroorzaakt. Maar een jaar later blijft de moord op Sheremet onopgelost.

Als dit een willekeurige autobom was geweest had mijn organisatie Committee to Protect Journalists (CPJ) niet het afgelopen jaar gespendeerd deze te onderzoeken of de Oekraïense regering tot een grootschalig onderzoek proberen te bewegen. Maar Sheremet was een onvermoeibaar activist voor transparantie en democratie, die eerst werkte als journalist in zijn thuisland Wit-Rusland, daarna in Rusland, en recenter in Oekraïne. Totdat zijn moord wordt opgelost zal de waarheid die hij tijdens zijn leven zocht door zijn landgenoten omtrent zijn dood niet gevonden worden.

Moord is de ultieme vorm van censuur. Wanneer journalisten worden afgeslacht sluipt zelfcensuur in het werk van anderen. En wanneer een land – vooral een land als Oekraïne, dat lid wil worden van de Europese Unie – er niet in slaagt de moordenaars voor het gerecht te brengen holt dit zijn uitgesproken engagement aan democratie en de rechtsstaat uit.

Dat is hoe het er nu voor staat in de zaak Sheremet. Afgelopen jaar hebben Oekraïense officials veel toezeggingen gedaan, maar geen arrestaties verricht, geen verdachten geïdentificeerd, en geen overtuigend motief voor de moord gepresenteerd. Zoals het CPJ na een recente weeklange missie om in Kiev aandacht voor deze zaak te vragen vond heeft een ingesleten straffeloosheid het vermogen van de media om gevoelige onderwerpen te brengen, inclusief corruptie, machtsmisbruik, en het voortdurende conflict in Oost-Oekraïne, beschadigd.

De persvrijheid in Oekraïne is in het jaar nadat Sheremet vermoord werd dan ook steeds meer onder vuur komen te liggen. Onderzoeksjournalistiek wordt bestempeld als onpatriottisch, en reporters die officieel beleid bevragen, zoals Sheremet dagelijks deed, worden bedreigd, lastig gevallen, of onder surveillance gesteld.

Oekraïense functionarissen houden vol dat ze nog steeds aan de zaak Sheremet werken. President Petro Porosjenko die op 11 juli een ontmoeting had met een onderzoeksdelegatie van het CPJ zegt dat hij nog steeds toegewijd is de moordenaar(s) voor de rechter te brengen. Porosjenko heeft zelfs voorgesteld om een internationale partner bij het regeringsonderzoek te betrekken, om het zo een nieuwe impuls te geven. Maar alhoewel dit een welkome zet is, komt deze erg laat, en na maanden van misstappen die het publieke vertrouwen beschadigd hebben.

Feitelijk incorrecte verklaringen door topfunctionarissen, inclusief de minister van Binnenlandse Zaken van Oekraïne, Arsen Avakov, hebben de geloofwaardigheid van het onderzoek ondermijnd. Avakov heeft de Russen van betrokkenheid bij de moord op Sheremet beschuldigd en gesuggereerd dat de zaak waarschijnlijk niet opgelost zal worden. Maar in ontmoetingen met de onderzoeksinstanties werd het CPJ verteld dat Avakov slechts beperkte toegang tot onderzoeksdossiers had en dat zijn verklaringen niet door bewijs worden ondersteund. Onze delegatie werd ook verteld dat de autoriteiten verschillende motieven onderzoeken, maar er geen één hebben uitgesloten – of uitgelicht. Waarom blijft Avakov dan tegenstrijdige verklaringen doen en zwelgen in slecht onderbouwd giswerk?

Net zo zorgelijk zijn rapporten dat het onderzoek geplaagd wordt door nalatig politieoptreden, waaronder het falen om sleutelgetuigen te horen, beelden van veiligheidscamera’s te bekijken, of adequaat de aanwezigheid van een voormalig officier voor binnenlandse veiligheid op de plaats delict de nacht voorafgaand aan de moord uit te leggen. De hoofdredacteur van de belangrijke Oekraïense nieuwssite Ukrainska Pravda vertelde het CPJ dat Sheremet en zijn partner Olena Prytula, medeoprichter van de site, in de maanden voor zijn dood gevolgd werden. Bovendien ontving de staf bedreigingen die duidelijk bedoeld waren om ze te doen stoppen met berichtgeving over specifieke gevoelige verhalen. Toch hebben de Oekraïense autoriteiten niet adequaat geantwoord op vragen van het CPJ over hun onderzoek van deze beschuldigingen.

Bij elkaar opgeteld doen deze omissies en onverklaarde gebeurtenissen serieuze vragen rijzen over de integriteit en legitimiteit van het door Oekraïne geleide onderzoek. Als Porosjenko het meent met het oplossen van de moord op Sheremet zijn er veranderingen nodig. Oekraïense functionarissen moeten een heldere hiërarchie instellen en een verantwoordelijke benoemen om de zaak op te lossen. Bovendien zou Porosjenko in het openbaar meer middelen aan het onderzoek moeten toewijzen, en krachtig elke aanval op journalisten moeten veroordelen. En, het meest uitdagende, er moet een nieuw onderzoeksethos gecreëerd worden om het risico van departementale vooringenomenheid te reduceren, vooral als bewijs richting onofficiële of gouvernementele entiteiten wijst, wat volgens sommigen het geval zou kunnen zijn.

Ondanks het hernieuwde engagement van de president zijn we nog steeds niet overtuigd dat de Oekraïense regering deze zaak zal voortzetten met de daadkracht die deze vergt. Daarom is er ook externe druk nodig. De Europese Unie is in de unieke positie om deze uit te oefenen. De EU heeft door Oekraïne tot prioritair partner voor nauwere politieke en economische banden te benoemen de invloed om de Oekraïense regering aansprakelijk te houden. In 2014 beloofde het blok 12,8 miljard euro aan Oekraïne om verschillende sleutelsectoren te versterken, inclusief de rechtsstaat en het maatschappelijk middenveld. De vooruitgang op beide vlakken zou een significante opdoffer krijgen door het falen een conclusie in de zaak Sheremet te bereiken.

Sheremet is meer dan twintig jaar in drie post-sovjet landen reporter geweest en legde waar hij ook werkte onvermoeibaar corruptie bloot. Voor zijn vasthoudendheid gaf het CPJ hem in 1998 onze International Press Freedom Award. Maar hij werd ook bedreigd, gevangen gezet, aangevallen, en door Wit-Rusland zijn staatsburgerschap ontnomen. Alhoewel Sheremet veel vrienden had die zijn charismatische persoonlijkheid, humor, en besmettelijke optimisme adoreerden, had hij ook meer dan genoeg vijanden die zijn compromisloze journalistiek verafschuwden.

Vijf jaar geleden verhuisde Sheremet naar Oekraïne omdat hij daar dacht een vrijere en veiligere omgeving om in te werken te vinden. Maar nu de aanvallen op de media in zijn aangenomen thuisland blijven doorgaan en zijn moord onopgelost blijft, wordt het vertrouwen dat hij in Oekraïne stelde vooralsnog niet ingelost.

Vertaling Melle Trap