Rohingya refugees Anadolu Agency/Getty Images

Мьянмада бейбітшілік орнатудың бес жолы

КАНБЕРРА – Мьянмадағы рохинджа мұсылмандардың басындағы тауқыметті дағдарыс саяси тұрақтылықты шайқап, «демократияға қарай бет алып бара жатқан ел» деген имиджіне нұқсан келтірді. Оның үстіне бұл оқиға елдің де-факто басшысы, бейбітшілік бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Аунг Сан Су Чжидің де беделін түсірді, әрі АСЕАН, БҰҰ сияқты ұйымдардың дағдарысты шешу қабілетіне деген сенімді азайтып, халықаралық институттардың конфликтінің алдын алу мүмкіндіктерін мазаққа айналдырды.

The Year Ahead 2018

The world’s leading thinkers and policymakers examine what’s come apart in the past year, and anticipate what will define the year ahead.

Order now

Десе де, осыншама қиындыққа қарамастан, бұл шиеленісті шешудің мүмкіндігі бар, ол үшін мына бес нәрсені тез арада қолға алу керек.

Ең алдымен, қанша қиын болса да қантөгіс пен зұлымдық тоқтауы керек, бұл өте қиын болғанымен, қажетті нәрсе. Мьянма әскері рохинджаларды елден шығарып жіберу үшін үздіксіз этностық тазалау жүргізіп келеді. Мұны тоқтату мүмкін емес, бірақ, қантөгіс пен күштеп көшіруге тосқауыл қойылуы тиіс.  

Бұл жүзеге ассын десе, Рохинджа экстремистері ауыздықталуы керек. Батыста қалыптасқан көзқарас қате, шындығында тамыз айында қарулы топтар полиция мен әскери посттарға шабуыл жасап, Мьянма әскерін арандатқан. Ракхайн аймағындағы буддистер мен мұсылмандар арасындағы қарулы қақтығыстар тарихын алға тартқан  «Аракан рохинджаларын құтқару армиясы» (ARSA) зорлық-зомбылық әрекеттерін бастап кетті.

Дегенмен, әрине, басты мәселе әскердің тым асыра күш қолдануынан туындады. Олар ARSA-ға қарсы соғыста төңіректі түгел жайпап, соның кесірінен 3 мыңдай адам қаза тапты. Солдаттар рохинджаларды ауылдарымен тұтастай өртеп, әйелдерін зорлады, мешіттерін қиратып, жұртты жаппай көшуге мәжбүр етті. БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі жоғары комиссары Зейд Раад әл-Хусейн мұны «этностық тазалаудың нағыз оқулықтағы үлгісі» деп атаса, БҰҰ-ның Бас хатшысы Антонио Гутьеррес бұл дағдарысты «апат» деп сипаттады.

Ал Су Чжи болса ешқандай моральдық беделге ие бола алмады, керісінше ол «жалған ақпараттың үлкен айсбергі террористердің мүддесі үшін жұмыс істеп жатыр» деп, қантөгісті қолдаған сыңай танытты. Оның қауіпсіздік күштерін әлі де тегіс бақылауда ұстап отырған әскерилер мен мұсылмандарға бұрыннан қырын қарайтын буддист көпшіліктің арасында, екі оттың ортасында қалып қойғаны анық. Бірақ мұндай қиын жағдайда тұрса да, оның көз алдында болып жатқан жайттарды ақтайтын еш жөні жоқ еді.

Әрине, Су Чжи үкіметі Батыс пен БҰҰ өкілдері жиі жасайтын идеалистік, бірақ біржақты мәлімдемелерге реніш білдіреді. Рохинджа экстремистерінің шетелдік жиһадшылармен, соның ішінде «Ислам мемлекетімен» бұрыннан байланысы мықты. «Халықаралық дағдарыс тобының» (ІСС) мәліметі бойынша, ARSA-ны партизандық соғыста үлкен тәжірибесі бар, Сауд Арабиясында орналасқан топ басқарып отыр. Бұл Мьянма әскерінің шаруасын қиындатып жіберген. Батыстағы саясаткерлердің көбі қарулы жасақтармен және терроршы экстремистермен күресте дамушы елдер басшыларының қандай қиындықтарға тап болатынын түсіне бермейді.

Осы жайттардың кесірінен Мьянма зорлық-зомбылықтың шынжырын үзе алмады. Бангладеш пен Үндістан рохинджа босқындарын біржола қабылдаудан бас тартты, себебі олар босқындармен бірге жиһадшылар да кіріп кетеді деп қорқады. Үндістанның барлау қызметі ARSA-ның Пәкістандағы «Лашкар-и-Таиба» жиһадшыл тобымен байланысы бар дейді. Ал Қытай үкіметі Мьянманың ұлттық қауіпсіздікті қорғау әрекеттерін қолдады. «Бір белдеу, бір жол» жобасының аясында Қытай Ракхайндағы порт құрылысына 7,3 миллиард доллар инвестиция салып жатыр.  Демек, ол БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің Мьянманы айыптайтын кез келген шешіміне қарсы шығады деген сөз.

Түрлі мүдделер ию-қию қайшыласқан, үкімет дәрменсіз қалған осындай жағдайда Мьянманың барлық халқын қорғаудың жауапкершілігі АСЕАН-ның немесе БҰҰ-ның мойнына артылмақ.

Қантөгіс тоқтаған соң ұзақмерзімді бейбітшілік орнату жолындағы келесі қадам – босқындарды қайтару болуы керек. Ал бұл – логистикалық тұрғыда өте ауыр шаруа. БҰҰ-ның мәліметтеріне сенсек, қыркүйектің соңында 700 мыңға жуық рохинджа  Бангладеш шекарасынан әрі өтіп кеткен. Бұлардың жартысы - тамыздың соңынан бері келгендер. Мьянма әскері олардың елге қайта кіруіне тосқауыл қою үшін шекараны миналап тастады.

Зорлық пен босқын мәселелері шешілсін десе, Мьянма мазасыз аймаққа халықаралық гуманитарлық күштерді кіргізуі керек. 2008 жылғы «Наргис» дауылы кезінде жағдайды реттейтін қауқарын көрсеткен АСЕАН аймақ деңгейінде көмек қолын соза алады. Сондай-ақ, төтенше жағдайды реттеуге келген мамандардың жұмысын басқаруда АСЕАН БҰҰ-ға жәрдем беруі мүмкін.

Төртінші қадам – зұлымдық жасаушыларды жауапқа тарту. Мьянма үкіметі өзі қолға ала ма, әлде АСЕАН-ның не БҰҰ-ның араласуына рұқсат бере ме, әйтеуір кісі өлтіру фактілерін тергеп, қылмыскерлерді анықтап, оларды ашық та әділ сотта жазалау процесін қолға алуы керек. Егер мұны ел деңгейінде жүзеге асыру мүмкін болмаса, онда бұл мәселе Халықаралық қылмыстық соттың қарауына берілуі тиіс.

Мұнымен қоса, Су Чжи басқаратын үкімет рохинджа мұсылмандарын кемсітетін барлық заңдардың күшін жоюы, я оларға өзгеріс енгізуі керек. Рохинджа мұсылмандарын ресми деңгейде кемсіту тоқтатылуы тиіс. 1,1 миллион тұрғыны бар рохинджа халқы – әлемдегі мемлекеті жоқ ең ірі этностық топтардың бірі. Олардың көбі 1826 жылы Бирма королі тізе бүгіп, Британ империясының аумағы кеңейгеннен кейін осында қоныс аударған. Соған қарамастан, олар әлі күнге дейін бенгалиялық заңсыз иммигранттар деп саналады. 1982 жылғы азаматтық туралы заңда олар елде тұратын 135 этностық топтың қатарына енбей қалды. Соның кесірінен олардың денсаулық сақтау, білім алу, жұмысқа тұру құқықтары қатты шектелген. Оның үстіне олардың еркін жүріп-тұру құқықтары да сақталмай отыр.

Азаматтық үкімет пен әскер арасындағы қарым-қатынас, кедейлік, экономиканы дамыту және елді басқару сияқты кезек күттірмес мәселелер қабаттасып тұрғандықтан, демократиялық транзит әлі де шатқаяқтап тұр. Бірақ қантөгісті тоқтатып, Рохинджа дағдарысынан шығу – ең басты шара болуы керек. БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннан басқаратын Ракхайн бойынша Консультативтік комиссияның тамыз айында жариялаған есебі алға қарай жол сілтейді.

Бұл бес қадам барлық жараны жазып, халықтың өкпе-ренішін азайта алмас. Бірақ бұл қадамдар қантөгіс пен экстремизмге тосқауыл қойып, қайғы-қасіретті азайтады, шекарадағы қауіпсіздікті арттырады. Қазіргі жағдайда ең дұрыс қадам - осы болмақ.

http://prosyn.org/E2rKuct/kk;

Handpicked to read next

  1. Patrick Kovarik/Getty Images

    The Summit of Climate Hopes

    Presidents, prime ministers, and policymakers gather in Paris today for the One Planet Summit. But with no senior US representative attending, is the 2015 Paris climate agreement still viable?

  2. Trump greets his supporters The Washington Post/Getty Images

    Populist Plutocracy and the Future of America

    • In the first year of his presidency, Donald Trump has consistently sold out the blue-collar, socially conservative whites who brought him to power, while pursuing policies to enrich his fellow plutocrats. 

    • Sooner or later, Trump's core supporters will wake up to this fact, so it is worth asking how far he might go to keep them on his side.
  3. Agents are bidding on at the auction of Leonardo da Vinci's 'Salvator Mundi' Eduardo Munoz Alvarez/Getty Images

    The Man Who Didn’t Save the World

    A Saudi prince has been revealed to be the buyer of Leonardo da Vinci's "Salvator Mundi," for which he spent $450.3 million. Had he given the money to the poor, as the subject of the painting instructed another rich man, he could have restored eyesight to nine million people, or enabled 13 million families to grow 50% more food.

  4.  An inside view of the 'AknRobotics' Anadolu Agency/Getty Images

    Two Myths About Automation

    While many people believe that technological progress and job destruction are accelerating dramatically, there is no evidence of either trend. In reality, total factor productivity, the best summary measure of the pace of technical change, has been stagnating since 2005 in the US and across the advanced-country world.

  5. A student shows a combo pictures of three dictators, Austrian born Hitler, Castro and Stalin with Viktor Orban Attila Kisbenedek/Getty Images

    The Hungarian Government’s Failed Campaign of Lies

    The Hungarian government has released the results of its "national consultation" on what it calls the "Soros Plan" to flood the country with Muslim migrants and refugees. But no such plan exists, only a taxpayer-funded propaganda campaign to help a corrupt administration deflect attention from its failure to fulfill Hungarians’ aspirations.

  6. Project Syndicate

    DEBATE: Should the Eurozone Impose Fiscal Union?

    French President Emmanuel Macron wants European leaders to appoint a eurozone finance minister as a way to ensure the single currency's long-term viability. But would it work, and, more fundamentally, is it necessary?

  7. The Year Ahead 2018

    The world’s leading thinkers and policymakers examine what’s come apart in the past year, and anticipate what will define the year ahead.

    Order now