The Dome of the Rock mosque at the al-Aqsa mosque Ahmad Gharabli/Getty Images

De nieuwe machtsconstellatie in het Midden-Oosten

BERLIJN – We leven in een tijd van geopolitieke veranderingen. De pogingen van China om de plaats in te nemen van de Verenigde Staten als de toonaangevende macht in de wereld, of op z'n minst om als mede-partner te kunnen worden aangemerkt in het mondiale leiderschap, krijgt terecht veel aandacht. Maar de dynamiek die het Midden-Oosten lange tijd heeft gedefinieerd verandert eveneens, en ook op dit punt zal de invloed van de VS waarschijnlijk teruglopen.

The Year Ahead 2018

The world’s leading thinkers and policymakers examine what’s come apart in the past year, and anticipate what will define the year ahead.

Order now

Iets meer dan een eeuw geleden werd het Midden-Oosten door het Sykes-Picot-verdrag tussen Frankrijk en Groot-Brittannië verdeeld, en werden er nationale grenzen getrokken die tot op de dag van vandaag intact zijn gebleven. Maar die regionale orde is nu aan verschuivingen onderhevig.

Sinds de stichting van de staat Israel wordt het Arabisch-Israëlische conflict grotendeels gedomineerd door de geopolitiek van de regio. Israel heeft de eerste Arabisch-Israëlische oorlog van 1948 gewonnen, evenals alle oorlogen daarna. Maar de vraag of de Israëli's en de Palestijnen een aanvaardbare regeling overeen zouden kunnen komen, en of zij het Midden-Oosten vrede zouden kunnen brengen, is een centrale zorg gebleven in de internationale betrekkingen.

Het dichtst dat de Israëli's en Palestijnen ooit bij het bereiken van vrede zijn gekomen was in de periode tussen het tekenen van het eerste Oslo-akkoord van 13 september 1993 en de moord op de toenmalige Israëlische premier, Yitzhak Rabin, op 4 november 1995. Het is de moeite waard in herinnering te brengen dat in beide Oslo-akkoorden, zowel dat van 1993 als dat van 1995, de status van Jeruzalem onopgelost is gebleven. Iedereen was het erover eens dat een dergelijk gevoelige en ingewikkelde kwestie pas aan het einde van het vredesproces zou kunnen worden opgepakt.

Het Israëlisch-Palestijnse conflict verloor zijn centrale positie in de regio na de door de VS geleide invasie van Irak in 2003, en nóg meer na het begin van de Arabische Lente eind 2010. Na 2011 hebben de Syrische burgeroorlog en de opkomst van de Islamitische Staat (ISIS) het regionale narratief beheerst. Maar nu een internationale coalitie ISIS heeft beroofd van zijn “kalifaat” in Syrië en Irak is de strijd tussen Iran en Saoedi-Arabië om de regionale dominantie op de voorgrond getreden.

Tot dusver hebben Iran en Saoedi-Arabië elkaar vooral bestookt via zogenoemde “proxy wars” in Syrië en Jemen. Maar de steun van beide landen voor rivaliserende facties in Libanon, en het aanhoudende diplomatieke geschil tussen Qatar en Saoedi-Arabië, maken ook deel uit van hun bredere strijd.

Tegen deze achtergrond leek het onopgeloste Israëlisch-Palestijnse conflict te zijn afgewaardeerd tot de status van randgebeuren. Dat bleef het geval totdat de regering van de Amerikaanse president Donald Trump deze maand eenzijdig besloot Jeruzalem te erkennen als de hoofdstad van Israel.

De regering van Israel en de Knesset (het parlement) zijn gevestigd in West-Jeruzalem, en buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders leggen daar officiële bezoeken af. Maar Israels eenzijdige annexatie van Oost-Jeruzalem na de Zesdaagse Oorlog van 1967 is internationaal nooit erkend, en andere landen, waaronder de VS, hebben hun ambassades in Tel Aviv gehouden, omdat ze weten dat de status van Jeruzalem een beladen politieke en religieuze kwestie is.

Bovendien begrijpen alle andere landen dat het partij kiezen in de kwestie-Jeruzalem de vooruitzichten voor een uiteindelijke twee-staten-oplossing zou schaden –         waarvoor het idee al bestaat sinds het uit 1947 stammende plan van de Verenigde Naties voor de deling van Palestina – omdat zowel de Israëli's als de Palestijnen de stad als hun hoofdstad claimen.

In 1947 was een twee-staten-oplossing niet levensvatbaar, omdat de Arabische staten op de stichting van Israel reageerden door oorlog tegen de jonge staat te gaan voeren. Toen de Palestijnen in 1993 eindelijk het bestaan van Israel erkenden, werd dat besluit gezien als een grote stap voorwaarts.

Hoewel diplomaten het nog steeds over een vredesproces in het Midden-Oosten hebben, is er al vele jaren geen sprake meer van een proces dat ten doel heeft vrede te bereiken. Een twee-staten-oplossing blijft de enige denkbare oplossing die beide kampen tevreden kan stellen, maar wordt mettertijd, en door de aanhoudende expansie van de Israëlische nederzettingen op de westelijke Jordaan-oever, steeds ongeloofwaardiger. En nu kan de erkenning door Amerika van Jeruzalem als de hoofdstad van Israel voorgoed het einde betekenen van de twee-staten-oplossing.

Maar het alternatief, een bi-nationale regeling, zou Israel confronteren met het dilemma dat het ófwel democratisch ófwel Joods kan blijven, maar niet allebei. En als een twee-staten-oplossing van tafel is, zou het slechts een kwestie van tijd zijn voordat de Palestijnen, nadat ze de strijd voor een eigen staat hebben opgegeven, gelijke burgerrechten gaan eisen.

Er is een derde optie, althans in theorie: er zou een Palestijnse staat kunnen worden geschapen in Gaza, uitgebreid naar de noordelijke Sinaï, die onder de de facto controle van Egypte geplaatst kan worden, terwijl de Westoever verdeeld zou kunnen worden tussen Israel en Jordanië. Maar de Palestijnen zouden deze uitkomst nooit aanvaarden, en het zou het probleem niet oplossen dat Israel een bi-nationale staat zou worden.

Je vraagt je af waarom Trump juist nu heeft besloten de knoop over Jeruzalem door te hakken. Was dat het resultaat van zijn gebruikelijke irrationalisme, of van de binnenlandse politiek? Of heeft hij een nieuwe territoriale oplossing in zijn hoofd, die de traditionele parameters van het Israëlisch-Palestijnse conflict overstijgt?

Het is de moeite waard op te merken dat Trumps eenzijdige stap slechts een gematigde reactie heeft uitgelokt van de grote Arabische machten – Saoedi-Arabië, Egypte en Jordanië. Voor de Saoedi's is het tegenhouden van Iran de topprioriteit. En omdat Saoedi-Arabië te zwak is om die strijd op eigen kracht te winnen – met name in Libanon en Syrië – zal het zijn banden met de overige rivalen van Iran blijven versterken, vooral met de enige militaire supermacht van de regio: Israel.

De nakende alliantie tussen Saoedi-Arabië en Israel, ooit ondenkbaar, zal waarschijnlijk een van de drijvende krachten van het nieuwe Midden-Oosten worden. De tijd zal leren wat de prijs van zo'n anti-Iraans bondgenootschap zal zijn.

Vertaling: Menno Grootveld

http://prosyn.org/w7EDvoQ/nl;

Handpicked to read next