Skip to main content

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated Cookie policy, Privacy policy and Terms & Conditions

fischer161_Alexei DruzhininTASS via Getty Images_macron putin Alexei Druzhinin/TASS via Getty Images

Hoe moet het nu verder met de betrekkingen tussen Europa en Rusland?

BERLIJN – Hoewel de Europese Unie en Rusland deel uitmaken van dezelfde landmassa, hebben ze niet zoveel gemeen. De Russen moeten feitelijk zelfs nog steeds beslissen over de plek die hun land in de wereld inneemt. Het grootste deel van het Russische territorium bevindt zich in Azië, maar ruim 70% van de bevolking woont ten westen van de Oeral. De Russen zijn er niet in geïnteresseerd zich bij Oost-Azië of het islamitische zuiden aan te sluiten, dus hun enige keuze is een alleengang of een oriëntatie op Europa.

Maar een alleengang is riskant. Rusland is een met kernwapens uitgeruste kolos, maar gaat demografisch, economisch en technologisch achteruit. Het land voorziet nog steeds in zijn levensbehoeften door fossiele brandstoffen en andere grondstoffen te exporteren, wat nauwelijks genoeg is om in de 21e eeuw de status van supermacht te behouden. Het land loopt steeds meer gevaar een junior-partner van China te worden.

Het enige alternatief is dus Europa. Maar beide partijen zijn de gevangenen van hun respectievelijke geschiedenis. De herinnering aan de onderdrukkende heerschappij van de tsaren en de Sovjets blijft vers in Midden- en Oost-Europa, met name in Polen en de Baltische staten, en de annexatie door de Russische president Vladimir Poetin van de Krim en zijn militaire campagne in het oosten van Oekraïne hebben in de hele regio het wantrouwen jegens Rusland nieuw leven ingeblazen.

De betrekkingen tussen Rusland en de rest van Europa worden ook bepaald door de geschiedenis. Instabiel, als gevolg van de ineenstorting van de Sovjet-Unie in de jaren negentig, heeft Rusland sinds Poetin in 2000 aan de macht kwam een negentiende-eeuws mentaliteit geadopteerd. De Russische elite, teruggrijpend op de tsaristische periode van vóór de bolsjewistische revolutie, ziet het land als een Europese grootmacht –  zelfs een hegemonistische, in het geval van Oost-Europa – waardoor het rechtstreeks tegenover de EU komt te staan.

De raison d’être van de EU is het overstijgen van invloedssferen in Europa, omdat dat de enige manier is om een terugkeer te voorkomen van de machtsstrijd en de catastrofale oorlogen die in de eerste helft van de twintigste eeuw tot een hoogtepunt kwamen. En toch is Rusland eenvoudigweg te groot om in de EU te worden geïntegreerd (het is zelfs onduidelijk wie bij wie zou worden geïntegreerd).

Maar zelfs als dit niet het geval zou zijn, deelt Rusland – of op zijn minst het Russische leiderschap – de waarden van de EU niet. Naast dat zij opkomt voor de democratie, de rechterlijke onafhankelijkheid en de rechtsstaat, heeft de EU iedere gewelddadige herziening van grenzen afgewezen. Hoewel de geografische nabijheid vergt dat Rusland en de EU hun betrekkingen beheren op een manier die zoveel mogelijk wederzijds voordeel oplevert, maakt de aanhoudende oorlog van het Kremlin in de Donbas-regio van Oekraïne dit zo goed als onmogelijk.

Subscribe now
ps subscription image no tote bag no discount

Subscribe now

Subscribe today and get unlimited access to OnPoint, the Big Picture, the PS archive of more than 14,000 commentaries, and our annual magazine, for less than $2 a week.

SUBSCRIBE

De Franse president Emmanuel Macron heeft niettemin de pogingen hervat om de betrekkingen tussen de EU en Rusland te verbeteren, niet in de laatste plaats door Poetin te ontmoeten in de aanloop naar de G7-top in Biarritz twee maanden geleden. In Macrons optiek is het niet in het belang van Europa om Rusland nog verder in Chinese armen te drijven, of om toe te kijken bij de aanhoudende desintegratie van de Amerikaans-Russische wapenbeheersingsverdragen. Als het over die wapenbeheersing gaat, lopen de Amerikaanse en Europese belangen niet parallel, en de huidige Amerikaanse regering geeft weinig om Europa of om de Europese kijk op welke zaak dan ook.

Maar de inspanningen van Macron roepen vele vragen op. Om te beginnen is het onduidelijk welke rol Europa zou kunnen spelen bij de hernieuwing van het mondiale wapenbeheersingsregime. Zonder de VS heeft Europa Rusland weinig te bieden als het gaat om de middellangeafstandsraketten. Het zou blijven vastzitten in de positie van het proberen te overtuigen van twee onwillige partijen om een nieuwe overeenkomst te sluiten. En daarbij wordt nog niet eens rekening gehouden met China, dat ook een middellangeafstandscapaciteit heeft ontwikkeld.

Europa heeft Rusland op economisch gebied wel iets te bieden. Maar het verbeteren van de economische betrekkingen is eenvoudigweg onmogelijk zonder verifieerbare vooruitgang bij de implementatie van het Minsk Protocol ter beëindiging van het conflict in Donbas. Het is onduidelijk of Poetin daartoe bereid is.

Maar het echte probleem tussen Rusland en de EU is de kwestie van de democratie. De grootste angst van Poetin en de Russische oligarchie is dat de Oekraïense Maidan-revolutie van 2014 zich zou kunnen herhalen op het Rode Plein in Moskou. Het Kremlin verwijt de NAVO op dat gebied niets, maar de EU wel. Anti-NAVO-retoriek is een beproefde propagandatruc die de ingewortelde angst van veel Russen voor de boeman van de Koude Oorlog exploiteert. Maar de werkelijke dreiging in de ogen van de Russische oligarchie is de EU en haar propaganda voor de democratie en de rechtsstaat.

De Russische en Europese systemen zijn fundamenteel onverenigbaar; ze vertegenwoordigen tegenstrijdige waarden en enorm verschillende benaderingen van het buiten- en binnenlandse beleid. In de 19e eeuw was het tsaristische Rusland de leider van de “Heilige Alliantie,” een reactionair bolwerk tegen de burgerlijke revoluties die Europa overspoelden. Deze dynamiek werd na 1917 onder de Bolsjewieken omgedraaid, toen Rusland de bakermat van de revolutie werd. Maar onder Stalin keerde het land terug naar het nastreven van in wezen dezelfde doelstellingen als die van de tsaren, met name als het ging om het de kop indrukken van de onafhankelijkheidsbewegingen in Midden- en Oost-Europa.

Het regime van Poetin heeft een soortgelijk traject gevolgd en is teruggekeerd naar een 19e-eeuws beleid, waarbij een bondgenootschap werd gesloten met de orthodoxe kerk en aanvallen werden gelanceerd op het “decadente Westen,” met tirades tegen homoseksualiteit en liberalisme. De actieve steun van het Kremlin voor illiberale, nationalistische krachten in Europa en de Verenigde Staten is slechts één stukje van deze grotere puzzel.

Hoe wenselijk een verbetering van de betrekkingen tussen de EU en Rusland ook mag zijn, zij zal noch snel noch makkelijk tot stand komen. Op het terrein van de voornaamste kwesties, Oekraïne en de democratie, kan Europa nauwelijks concessies doen.

Vertaling: Menno Grootveld

https://prosyn.org/0YFEnLPnl;
  1. pei56_Miguel CandelaSOPA ImagesLightRocket via Getty Images_xijinpinghongkongprotestmasks Miguel Candela/SOPA Images/LightRocket via Getty Images

    China’s Risky Endgame in Hong Kong

    Minxin Pei

    In 2017, Chinese President Xi Jinping declared that by the time the People’s Republic celebrates its centenary in 2049, it should be a “great modern socialist country” with an advanced economy. But following through with planned measures to tighten mainland China's grip on Hong Kong would make achieving that goal all but impossible.

    2