26

Hoeveel Europa hebben Europeanen nodig?

BERLIJN – In zijn laatste toespraak tot het Europese Parlement in 1995 vond toenmalig Frans president François Mitterrand, wiens verzwakte gezondheid voor iedereen zichtbaar was, de volgende onvergetelijke woorden om de grootste Europese plaag te omschrijven: ‘Le nationalisme, cést la guerre!’

Nationalisme en oorlog waren de definiërende ervaringen uit Mitterrands politieke carrière, en hij refereerde niet alleen aan het gruwelijke verleden – de eerste helft van de twintigste eeuw met zijn twee wereldoorlogen, dictaturen, en de Holocaust. Hij zag nationalisme ook als de grootste toekomstige bedreiging voor de Europese vrede, democratie, en veiligheid.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

Alhoewel op datzelfde moment nationalistische oorlogen Joegoslavië verscheurden, zullen maar weinigen die Mitterrand toen in Straatsburg hoorden spreken zich hebben kunnen voorstellen dat nationalisme, eenentwintig jaar later, door heel Europa een opleving zou meemaken. Maar nationalistische politici wier uitgesproken doel is om de eenheid en vreedzame integratie van Europa te vernietigen hebben inmiddels al grote democratische verkiezingen en referenda gewonnen.

De beslissing van Groot-Brittannië in juni om de Europese Unie te verlaten markeerde een voorlopig hoogtepunt voor het oplevende nationalisme, maar het is ook in opkomst in Hongarije, Polen, en Frankrijk, waar Marine Le Pen en haar extreemrechtse Front National steeds sterker worden in de aanloop naar de presidentsverkiezingen van volgend jaar. Hoe heeft het zover kunnen komen, gegeven de directe Europese ervaringen met de destructieve kracht van nationalisme uit de twintigste eeuw, toen het miljoenen doden eiste en het hele continent verwoestte?

Om te beginnen worden de financiële crisis en daaruit voortkomende wereldwijde recessie breed en verdedigbaar gezien als een gigantisch falen van de kant van het ‘establishment.’ Anti-elitistische sentimenten eroderen bij voortduring de inter-Europese solidariteit en het wederzijds vertrouwen, en de EU is in een moeras van langdurige vertraagde groei en hoge werkloosheid terecht gekomen.

Door het hele Westen heeft er een algemeen gevoel van verval postgevat, door de verschuiving in mondiale welvaart en macht richting Azië. De Verenigde Staten heeft zich geopolitiek teruggetrokken, terwijl Rusland zijn ambities als wereldmacht opnieuw heeft opgetuigd om hiermee de westerse hegemonie en waarden uit te dagen. Wereldwijd bestaat er een groeiende onvrede over de mondialisering, digitalisering, en vrijhandel, begeleid door een langzame verschuiving richting protectionisme. Vooral Europeanen lijken te zijn vergeten dat protectionisme en nationalisme onlosmakelijk verbonden zijn – je kan het ene niet hebben zonder het andere.

Ten slotte is er een veralgemeniseerde angst voor het onbekende, en veel landen hebben te maken met kwesties qua instroom van buitenlanders – of het nu vluchtelingen of migranten zijn – en interne veranderingen die worden veroorzaakt door de groeiende economische en politieke macht van vrouwen en minderheden. Deze ontwikkelingen, die zijn samengevallen met de meer grootschalige transformaties en scheuringen binnen Europa na 1989, hebben angsten veroorzaakt die de gevestigde politieke partijen en democratische instituties niet hebben kunnen wegnemen.

En zoals altijd wanneer er angst uitbreekt in Europa zoeken mensen verlossing in nationalisme, isolationisme, etnische homogeniteit, en nostalgie; die ‘goeie ouwe tijd’ toen alles zogenaamd beter was in de wereld. Dat het bloedige, chaotische verleden verre van perfect was maakt hierbij niet uit. Nationalistische leiders en hun achterban leven vandaag de dag in een ‘post-empirische’ realiteit, waarin waarheid en ervaring geen factor meer zijn.

Dit alles weerspiegelt een diepgaande verandering in hoe Europeanen zichzelf zien. Na twee wereldoorlogen en tijdens de Koude Oorlog was Europese integratie vanzelfsprekend. Maar het gedeelde begrip dat eenheid vrede, welvaart, en democratie bevordert is door de tijd heen verzwakt door aanhoudende crises, en zou nu zelfs totaal verloren kunnen gaan tenzij het wordt herbekrachtigd door een vooruitziende visie.

Het is absurd te denken dat de historische natiestaten van Europa een antwoord zijn op de gemondialiseerde politieke, economische, en technologische realiteit van de eenentwintigste eeuw. Wanneer Europeanen dat echt geloven, moeten ze ook bereid zijn om de prijs voor minder integratie te betalen, in de vorm van slechtere vooruitzichten en nieuwe afhankelijkheden. De belangrijkste mondiale beslissingen zullen deze eeuw niet democratisch in Europa genomen worden, maar unilateraal in China of elders.

De Europese talen en culturen hebben een lange geschiedenis. Maar we mogen niet vergeten dat zijn natiestaten een meer recente ontwikkeling zijn, vooral buiten West-Europa. Het zou een grote fout zijn te denken dat zij ‘het einde van de geschiedenis’ voor Europa zijn. In tegendeel, als het natiestaat-model het wint van integratie zullen de Europeanen deze eeuw een hoge prijs betalen. Hoe het Europese landen in de toekomst zal vergaan is een vraag die we alleen collectief kunnen beantwoorden, en niet op grond van enig individueel gedefinieerd nationaal belang, zoals in de negentiende eeuw.

Bovendien woont Europa met Rusland, het Midden-Oosten en Afrika om zich heen in een moeilijke en uitdagende buurt. Het geniet niet de Amerikaanse luxe zijn veiligheid gegarandeerd te zien door zijn geografie. In plaats daarvan moeten zijn veiligheid en welvaart constant door middel van politiek verdedigd worden, wat noodzakelijk een gezamenlijke inspanning is.

Fake news or real views Learn More

De centrale vraag voor de toekomst van Europa is dan ook hoeveel macht de EU nodig heeft om vrede en veiligheid voor zijn burgers te garanderen. Ook deze kan alleen collectief beantwoord worden. Een ding dat duidelijk is is dat de Europeanen niet alleen meer Europa nodig hebben, maar ook een ander en machtiger Europa.

Vertaling Melle Trap