91

Het argument tegen contant geld

CAMBRIDGE – De wereld zwemt in het papiergeld, mede doordat de centrale banken van de grote landen ieder jaar voor honderden miljarden dollars aan geld in het systeem pompen, bij voorkeur in grote coupures, zoals het biljet van $100. Het biljet van $100 neemt in de VS bijna 80% van het verbijsterende cash-aanbod van $4,200 per hoofd van de bevolking voor zijn rekening. Het biljet van ¥10,000 (ongeveer $100) is verantwoordelijk voor ruwweg 90% van al het Japanse geld, terwijl het cash-bezit per hoofd van de bevolking bijna $7,000 bedraagt. En, zoals ik al twee decennia betoog: al dit geld komt vooral de groei van de ondergrondse economie ten goede, niet die van de legale.

Ik bepleit geen cash-loze samenleving, iets wat – binnen afzienbare tijd althans – noch haalbaar noch wenselijk is. Maar een cash-loze samenleving zou wel eerlijker en veiliger zijn.

Erdogan

Whither Turkey?

Sinan Ülgen engages the views of Carl Bildt, Dani Rodrik, Marietje Schaake, and others on the future of one of the world’s most strategically important countries in the aftermath of July’s failed coup.

Met de groei van het aantal bankpasjes, elektronische overschrijvingen en mobiele betalingen is het gebruik van cashgeld in de legale economie lange tijd afgenomen, vooral voor grootschalige transacties op de middellange termijn. Uit onderzoeken van centrale banken blijkt dat slechts een klein percentage van de biljetten in grote coupures worden vastgehouden en gebruikt door gewone mensen en bedrijven.

Contant geld maakt misdaad makkelijker omdat het anoniem is, en grote biljetten zijn bij uitstek problematisch omdat ze zo makkelijk mee te nemen en te verbergen zijn. Een miljoen dollar in biljetten van $100 past in een koffertje, een miljoen dollar in biljetten van €500 (die ieder ongeveer $565 waard zijn) past in een portemonnee.

Zeker, er zijn heel veel manieren om functionarissen om te kopen, je aan financiële misdaden te bezondigen en de belasting te ontduiken, zonder papiergeld. Maar bij de meeste daarvan is sprake van zeer hoge transactiekosten (bijvoorbeeld bij ongeslepen diamanten), of van het risico van ontdekking (bijvoorbeeld bij bankoverschrijvingen of creditcard-betalingen).

Ja, new-age crypto-munten als Bitcoin zijn vrijwel of geheel en al onkwetsbaar voor ontdekking. Maar hun waarde schommelt sterk, en overheden hebben veel middelen waarmee zij hun gebruik kunnen beperken – bijvoorbeeld door te voorkomen dat ze worden geaccepteerd door banken en de detailhandel. Contant geld is uniek door zijn liquiditeit en vrijwel algemene aanvaarding.

Alleen al de kosten van de belastingontduiking zijn enorm, wellicht $700 mrd per jaar in de Verenigde Staten (inclusief  de belastingen op federaal, staats- en lokaal niveau), en nog hoger in het zwaarbelaste Europa. Misdaad en corruptie, ook al zijn die lastig te kwantificeren, zorgen absoluut voor nog hogere kosten. Denk niet alleen aan illegale drugs en gokken, maar ook aan mensensmokkel, terrorisme en afpersing.

Bovendien zijn cash-betalingen door werkgevers aan werkers zonder papieren een voorname factor achter de illegale immigratie. Het terugschalen van het gebruik van contant geld is een veel humanere manier om de immigratie te beperken dan het bouwen van prikkeldraadversperringen.

Als overheden niet zo dronken waren van de winsten die zij maken op het drukken van papiergeld, zouden ze zich misschien bewust zijn van de kosten. Er heeft zich de laatste tijd wel enige beweging voorgedaan. De Europese Centrale Bank heeft onlangs aangekondigd het biljet van €500 langzaam te zullen laten verdwijnen. Toch moest deze broodnodige ingreep ten uitvoer worden gelegd onder enorm verzet van Duitsland en Oostenrijk, twee landen die gek zijn op papiergeld. Maar zelfs in Noord-Europa is het gerapporteerde cash-bezit nog vrij bescheiden in verhouding tot het enorme uitstaande aanbod in de eurozone als geheel (ruim €3,000 per hoofd van de bevolking).

De Zuid-Europese overheden, wanhopig op zoek naar belastinginkomsten, hebben de zaken in eigen hand genomen, ook al hebben zij geen zeggenschap over de uitgifte van bankbiljetten. Griekenland en Italië hebben bijvoorbeeld geprobeerd het gebruik van contant geld te ontmoedigen door een limiet in te stellen voor cash-aankopen in de detailhandel (op respectievelijk €1,500 en €1,000).

Het is duidelijk dat contant geld belangrijk blijft voor kleine alledaagse transacties en voor de bescherming van de privacy. Noord-Europese centrale bankiers die hechten aan de status quo citeren graag de Russische romanschrijver Fjodor Dostojevski: “Geld is gemunte vrijheid.” Uiteraard had Dostojevski het over het leven in een tsaristische gevangenis in het midden van de 19e eeuw en niet over een moderne liberale staat. Toch hebben de Noord-Europeanen wel een punt. De kwestie is of het huidige systeem in evenwicht is. Ik zou willen betogen dat dit niet het geval is.

Een plan voor het beteugelen van het papiergeld moet door drie principes worden geleid. In de eerste plaats is het belangrijk gewone burgers toe te staan contant geld te blijven gebruiken voor hun gemak, en voor het doen van anonieme aankopen van redelijke omvang, terwijl de bedrijfsmodellen van degenen die zich herhaaldelijk bezighouden met grootscheepse anonieme transacties moeten worden ondermijnd. In de tweede plaats moet zo'n plan heel geleidelijk worden ingevoerd (in een tijdsbestek van zo'n twintig jaar), om ruimte te laten voor aanpassingen en correcties als zich onverwachte problemen voordoen. En in de derde plaats moeten hervormingen gevoelig zijn voor de behoeften van huishoudens met lage inkomens, in het bijzonder huishoudens zonder bankrekening.

In mijn nieuwe boek, The Curse of Cash, kom ik met een plan dat het langzaam laten verdwijnen van grote coupures inhoudt, terwijl kleinere biljetten (van $10 en minder) oneindig lang in omloop mogen worden gehouden. Het plan voorziet in financiële solidariteit door huishoudens met een laag inkomen gratis betaalrekeningen aan te bieden, die ook zouden kunnen worden gebruikt voor overdrachtsbetalingen door de overheid. Deze laatstgenoemde stap hebben sommige landen, zoals Denemarken en Zweden, al gezet.

Support Project Syndicate’s mission

Project Syndicate needs your help to provide readers everywhere equal access to the ideas and debates shaping their lives.

Learn more

Het terugschalen van het papiergeld zou nauwelijks een einde maken aan de misdaad en de belastingontduiking; maar het zou de ondergrondse economie wél dwingen riskantere en minder liquide betaalmiddelen te gebruiken. Contant geld mag dan in de huidige hightech financiële wereld iets kleins en onbelangrijks lijken, de voordelen van het laten verdwijnen van het meeste papiergeld zijn veel groter dan u misschien denkt.

Vertaling: Menno Grootveld