1

«ҒЗ»-дан «ТҚТ» қарай ең жақсы жол

БЕЛВЬЮ, ВАШИНГТОН – бизнес көшбасшылары өз салаларындағы инновациялар туралы талқылау үшін жиналғанда, олар, әдетте, негізгі зерттеулерге бөлінген мемлекеттік қаржыландыруды жақсарту, немесе технологиялар тораптары және инкубаторларлы құру туралы сөйлеседі. Бірақ мұндай талқылауларда «инновацияның» шешуші элементі болып табылатын соңғы өнім жиі жоқ болады.

Бұны тақырыпты елемеу деп санауға болмайды. Керісінше, соңғы өнім туралы ойламау әрбір дерлік саладағы түрлі көлемді бизнес алдында тұрған әлдеқайда ауыр мәселенің симптомы болып табылады. Идеялар мен коммерцияландыру арасындағы қаржылық байланыс бұзылғандықтын, өнімдерді дамыту инновациялық стратегияларда артқы орын алады.

Экономиканың өркендеуі үшін, жақсы идеялардың нарыққа шығарылуына серпін қажет. Инновациялық өнімдер өмірімізді сау, неғұрлым тиімді, және қызықты етеді емес пе. Бірақ қазіргі заманғы ғылыми зерттеулерге сәйкес, ҒЗТҚТ қысқармасында (ғылыми-зерттеулер мен төжірибелік-құрастырымдылық талдамалар)  ТҚТ, яғни төжірибелік-құрастырымдылық талдамалар ҒЗ, ғылыми-зерттеулердің қарқынды дамуымен ілесе алмай жатыр.

Тіпті ең мықты дамыған экономикасы бар елдерде тұтынушыларға дейін ешқашан жетпеген идеялардың  тым көп саны бар. АҚШ-та, мысалы, барлық белсенді патенттердің тек 5% -ы ғана лицензиялану немесе коммерциялау сатысына жеткен. Көптеген компаниялар, олардың меншігіндегі өнертабыстардың төрттен бірінен азын пайдаланады. Технологиялардың ғылыми мекемелерден бері келуі де тез жүрмейді. 1969 жылдан бері Америка университеттеріне 75 мыңнан астам патенттер берілді, дегенмен, технологиялар трансферт бөлімдерінің көпшілігнің табысы (ЖОО зияткерлік меншіктерін қолдануды басқаратын әкімшілік бірлік) тіпті олардың операциялық шығындарын жабу үшін жеткіліксіз болып отыр.

Біз осы үрдістерді өзгертіп және инновациялардан барынша пайда көргіміз келсе, сапалы идеяларды коммерцияландыруды қаржыландыру үшін көп механизмдер қажет болады.

Қазіргі уақытта, венчурлық капиталмен қаржыланған стартаптар ҒЗ-дан ТҚТ-ға өтудің стандартты механизмы болып отыр. Бұл компаниялар жақсы идеяларды ілгеру итеруге негізделген жалғыз мақсатпен құры��ады. үшін «R» көшу үшін стандартты тетігі болып табылады. Ал, кейбір стартаптардың тым қымбат құнын ескерсек, инновацияларды қолдау үшін зерек компаниялар мен венчурлық қаржыландырудан тұратын экожүйе ғана қажет деп ойлап қалуға болады.

Олар инновацияларға бөлінетін капиталға қол жеткізе алмағандықтан, көптеген компаниялар нарыққа жақсы идеяларын шығара алмайды. Шағын және орта бизнес (ШОБ) жиі ҒЗТҚТ инфрақұрылымының құрылысын қаржыландыруға әрең қол жеткізіп жатады. Трансұлттық корпорациялар ҒЗТҚТ қаржыландыруға табысын белгілі бір бөлігін қолданып жатады, бірақ бұл тәсіл олардың акцияларына теріс әсер етуі мүмкін болғандықтан олар жаңа идеяларды алға итеруге консервативті көзқараспен қарайды.

Ал бұл көріністі трансұлттық корпорациялардың инфрақұрылым инвестицияларын қаржыландыруымен салыстырып көріңіз. Мысалы, DuPont жаңа өндіріс объектісін салғысы келеді делік. Ол банктен қарызға ақша алып және сосын өз табысынан оны өтей алады. Бірақ,  егер DuPont компаниясына қолданыстағы зауытында жаңа химиялық өнімді шығаруға капитал қажет болса, ол несие ала алмас еді, себебі банктер инновациялық өнімдер тәуекелдерін қалай бағалауды білмейді (химия өнеркәсібі немесе кез келген басқа секторда болсын).

Сіз Alphabet, Apple, немесе Tesla сияқты алып компания болмасаңыз, сіз шынайы еместей көрінген ҒЗТҚТ жоспарыңызға қатысты тәуекелдер мен шығыстарды еш ақтай алмайсыз. Бұл күндері тіпті ең ірі компаниялар, өздері жаңы өнімді ойлап шығарғанға қарағанда, жаңа, дайын технологияны сатып алуды жөн санайды. Бұл себептен де компаниялар арасында қосып алу мен тоғыстыру жиі орын алып жатыр (және кейбір сарапшылар қосып алу мен тоғыстыру ҒЗТҚТ жаңа түрі деп санайды).

Бұл жағдай инвесторлар үшін жақсы жәйт емес. Sony компаниясының PlayStation ойын консолі мысалын қарастырайық. PlayStation дамыту 1990 жылы өзіне инвесторлардың айтарлықтай назарын аудартты. Бірақ жобаны қолдаудың жалғыз жолы музыка, кино, камера, және теледидар бизнесімен айналысатын бас компаниясының акцияларын сатып алу болатын. Бұл әрқилылық инвесторлар үшін, сондай-ақ компаниялар үшін де тиімсіз болып табылады. Ал бұл кішірек компаниялар үшін тіпті опция емес, себебі шағын және орта бизнес үшін өз акцияларын сату өте қиын.

Әлбетте, ағымдағы қаржыландыру модельдері нақты өнімге бағыттылған инновациялар мен инвестицияларды тұншықтырып, сондай-ақ ШОБ елемейді. Мен сөйлескен үкіметтік шенеуніктерді трансұлттық корпорацияларды қорғауға қарағанда, өз елдерінің шағын және орта бизнес саулылығын сақтау көп толғандырады. Себебі, шағын және орта бизнес барлық жерде жұмыспен қамту және жаңа жұмыс орындарын құрудың басым үлесін құрайды. Дегенмен, оларда өздеріне лайық қаржыландыру мүмкіндіктері жоқ. 

Жағдайын жақсарту үшін, бизнеске соңғы өнім дамуына байланған қаржыландыру құралдары қажет. Бір идея ретінде, жаңа өнімдерден түскен табысқа негізделген, болжамды қайтарымы бар облигацияларды ұсынған борыш фондтарын қарастыру болып табылады. Мұндай фондтарды түрлі жобалар немесе секторлардың арасындағы тәуекелдерді таратуға құрылымдауға болады,  осылайша, тәуекелі мол венчурлық қаржыландырудан қорыққан инвесторлар үшін фондтарды тартымды етуге болады.  Мұндай қаржыландыру инвесторлар мен инновациялық жобаларды әлдеқайда жақындатуға мүмкіндік береді.

Абыройлы, техникалық дағдылары, тәжірибелі басқару командалары және белгіленген сату арналары бар компаниялар бірде-бір ел жоғалтпауы тиіс инновациялардың көзі болып табылады. Ағымдағы қаржыландыру режимінің шектеулері салдарынан елдер өз мүмкіндіктерін жоғалтып жатыр. Дайын өнімді коммерцияландыру тәсілдері өте аз, бірақ әлемдегі компаниялар, ғылыми-зерттеу институттары, және университеттер мен мемлекеттік зертханалар бірге жыл сайын триллион доллардан астам қаражатты ҒЗТҚТ-ға жұмсайды. Дайын өнімді қаржыландырудың жаңа тәсілдері болмай, олардың ашқан жаңалықтарының көбі сол сөрелерде жата берері анық.