Europa blundert met Oekraïne

BERLIJN – De Europese Unie heeft waarschijnlijk nooit eerder zoiets meegemaakt: de regering van de Oekraïense president Viktor Janoekovitsj pretendeerde over een associatieovereenkomst te onderhandelen, om er op het laatste moment uit te stappen. De leiders van de EU voelden zich gedupeerd, in Moskou was de stemming echter feestelijk.

Zoals we nu weten was de echte motivatie van Janoekovitsj voor de onderhandelingen om de prijs op te drijven die Rusland zou betalen om Oekraïne binnen zijn invloedssfeer te houden. Slechts een paar dagen later kondigden Janoekovitsj en de Russische president Poetin een Russische lening van 15 miljard dollar aan, een verlaging van de gasprijzen en verschillende handelsovereenkomsten.

Vanuit het standpunt van Janoekovitsj was deze overeenkomst op de korte termijn logisch: de gasdeal zou Oekraïne helpen de winter te overleven, de lening zou ervoor zorgen dat ze hun schulden kunnen afbetalen en de Russische markt, waar de economie op drijft, zou toegankelijk blijven. Op de middellange termijn echter krijgt Oekraïne door het afwijzen van de EU en het omhelzen van Rusland te maken met het risico van het verlies van zijn onafhankelijkheid (waarop de post-Sovjet orde in Europa gebaseerd is).

In termen van strategische oriëntatie is Oekraïne een verdeeld land. De oostelijke en zuidelijke regio’s willen terug bij Rusland, waar de westelijke en noordelijke regio’s richting Europa willen bewegen. In de nabije toekomst kan dit binnenlandse conflict alleen maar opgelost worden (als het al opgelost kan worden) met gebruik van veel geweld, zoals de voortdurende massaprotesten in Kiev doen geloven. Maar geen zinnig persoon kan zo’n uitkomst verlangen. Oekraïne heeft een vreedzame democratische oplossing nodig en deze zal alleen gevonden worden in een status quo.

He gedrag van de EU behoeft uitleg. Janoekovitsj is altijd al een bondgenoot van Moskou geweest. Zijn verkiezing in 2010 markeerde het einde van de pro-Europese Oranje Revolutie, die zijn poging in 2004 om de presidentsverkiezingen te stelen en om Oekraïne in het Russische kamp te houden had verijdeld. Dus waarom oefende de EU druk uit voor een associatieovereenkomst, zonder in staat te zijn Oekraïne iets te bieden dat ook maar in de buurt kwam van wat Rusland te bieden had?

Het antwoord ligt in de relatie tussen Europa en Rusland. Met de ineenstorting van de Sovjet-Unie verloor Rusland niet alleen zijn status als wereldmacht; binnen Europa was het gedwongen om zich terug te trekken achter een grens die het sinds Peter de Grote naar het Westen had verlegd, uiteindelijk naar de Elbe en Thüringen. Nadat Poetin Boris Jeltsin opvolgde als president van de Russische Federatie, volgde hij drie strategische doelen, die hij nog steeds nastreeft: een einde aan de post-Sovjet Russische strategische onderwerping aan het Westen, het herstel van de soevereiniteit over de meeste ex-Sovjetrepublieken (of tenminste genoeg controle om de uitbreiding van de NAVO richting het oosten tegen te houden) en een gradueel herstel van de Russische status als wereldmacht.

FF-Magazine_Promo_Onsite

PS Quarterly: Forsaken Futures is here, and available exclusively to Premium subscribers.

Subscribe now to read all the magazine’s content, including exclusive insights from Laura Chinchilla, Mohamed Nasheed, Nicola Sturgeon, Laurence Tubiana, and more.

SUBSCRIBE NOW

Deze doelen moesten niet opgelegd worden door het Rode Leger, maar door het Russische economische potentieel, in het bijzonder door een strategisch energiebeleid ondersteund door de enorme olie- en gasreserves. Dit vereiste het veiligstellen van de controle over deze hulpbronnen. Het zou ook het instellen van nieuwe exportroutes naar Europa vereisen, die door niet door Oekraïne te lopen, het land kwetsbaar zouden maken voor chantage, omdat het afsluiten van de gasvoorziening niet langer een probleem voor Europa zou opleveren. Het ultieme doel zou zijn om de Russische controle over het Oekraïense gastnetwerk terug te krijgen. Op dat moment zou Oekraïne gedwongen kunnen worden om tot Poetin’s ‘Euraziatische Unie’ toe te treden, een Russisch alternatief voor de EU gericht op het binnen de Russische invloedssfeer houden van ex-Sovjet landen.

Naast het gebruik van de Nord-Stream en South-Stream pijpleidingen om Oekraïne af te sluiten van Russische energie-exporten naar Europa, blokkeerde het Kremlin met succes de Europese toegang tot de koolwaterstofrijke Kaspische Zee en Centraal-Azië. Praktisch de enige manier dat landen als Azerbeidzjan, Turkmenistan en Kazachstan hun productie naar het westen kunnen vervoeren is via het Russische pijpleidingnetwerk. De enige uitzondering, de Bakoe-Tbilisi-Ceyhan (BTC) oliepijpleiding van Azerbeidzjan naar Turkije werd doorgedrukt door de Verenigde Staten; Europa heeft niets vergelijkbaars gedaan.

Dit is allemaal geen geheim in de Westerse hoofdsteden; in tegendeel, Poetin’s uiteindelijke doel, een verreikende herziening van de strategische situatie in het Europa van na de Koude Oorlog, is steeds duidelijker geworden terwijl Rusland er steeds dichterbij kwam dit te bereiken. Maar noch de EU, noch de VS heeft hierop (tot nu toe) een effectief antwoord willen of kunnen formuleren.

Het Oekraïne-initiatief van de EU was bedoeld als poging om in zo’n antwoord te voorzien. Europa zette hoog in omdat, wanneer Oekraïne zijn onafhankelijkheid op een of andere manier verliest, de Europese veiligheid in gevaar zal zijn; een gevaar dat nergens meer wordt gevoeld dan in Polen en de Baltische staten. Met de afwijzing van Janoekovitsj van de associatieovereenkomst heeft de EU deze hand verloren.

Het kan Poetin niet kwalijk genomen worden dat hij vaardig zijn interpretatie van de Russische belangen volgt. De schuld van de uitkomst ligt volledig bij de leiders van de EU, die de Europese belangen zo slecht vertegenwoordigd hebben. Grote gebaren en flinterdunne verklaringen kunnen Europa’s verwaarlozing van zijn eigen strategische belangen niet verhullen, wat niet zal helpen in de relatie met Rusland. Als Europeanen dit willen veranderen zullen ze moeten investeren in hun belangen en een effectieve benadering moeten bedenken om te verzekeren dat deze investeringen zich uitbetalen.

Dit geldt niet alleen voor Oekraïne. Na 2013 kan de Russische diplomatie terugkijken op een jaar van indrukwekkende successen: Syrië, de voorlopige overeenkomst met Iran en nu de Oekraïense afwijzing van Europa. Of de Europese leiders het verband hiertussen zien en de consequenties ervan begrijpen blijft ernstig de vraag. Dat feit alleen al geeft reden voor aanzienlijke bezorgdheid.

Vertaling: Melle Trap

https://prosyn.org/1i57iDanl