29

Долларға деген құмарлық

ФРАНКФУРТ – Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері, әлемдік ЖІӨ-де АҚШ үлесі шамамен 30% -дан 18% -ға дейін төмендеді. Басқа да озық экономикалар да тұрақты төмендеуді бастан өткізді. Бірақ сіз мұны халықаралық валюта-қаржы жүйесіне қарап біле алмайсыз.

Осы мерзім ішінде, әлемдік ЖІӨ-де Қытайдың үлесі шамамен 16% -ға дейін (АҚШ-тан соң) төрт есе өсті және дамушы нарықтар қазір әлемдік өндірістің 60%-ын құрайды, ал соғыстан кейінгі жылдарда ол 40% болған. Озық экономикалардың өсу перспективалары төмендеп, Қытай және басқа да дамушы нарықтардағы баяулауға қарамастан, бұл үрдіс жалғасын табуы мүмкін.

Бірақ жаһандық қаржы жүйелері озықтан дамушыға қарай осы жылжуды қайталаған жоқ. Соғыстан кейінгі Бреттон-Вуд келісімдері негізгі резервтік валюта ретінде АҚШ долларының рөлін бекітті және 1970 жылға дейін, жаһандық ЖІӨ-нің шамамен үштен екісі осы жасыл банкнотаға байланысты болды. Қалғаны негізінен британдық фунт және кеңестік рубль арасында бөлінді.

Менің жақында Этан Ильзецки және Кеннет Рогоффпен бірлікте жасаған зерттеу бойынша, айтарлықтай маржамен АҚШ доллары әлемдегі резервтік валюта ретінде өзінің үстем жағдайын сақтап қалған. Барлық елдердің 60%-ынан астамы (әлемдік ЖІӨ-нің 70%-дан астамын құрайтын), негізгі валюта ретінде АҚШ долларын пайдаланады. Доллармен шот-фактура жазылған сауда үлесі мен орталық банктердің шетел валюталық резервтерінде бар АҚШ активтерінің үлесінің (атап айтқанда, қазынашылық облигациялар) қатынасын қамтитын басқа метрикалар «доллар үстемдігінің» ұқсас дәрежесін көрсетеді.

Еуро екінші орында тұр. 1980-шы жылдардың басынан бастап, 1999 жылы еуро енгізілгенге дейін, неміс марқасының (DM) ықпалы Батыс Еуропа және кейінірек Шығыс Еуропаға тараған. Бірақ еуроның DM және француз франкі (Африка) аймақтарын қамтыған өсуі тоқтап қалғандай. Кейбір өлшемдер бойынша (әлемдік өндірісте Еуропаның үлесінің қысқаруын ескерсек), оның жаһандық маңызы төмендеді.

Басқа ешқандай ірі белгiленген халықаралық валюта қазіргі жаһандық көшбасшылық үшін бәсекеге түспеді.

Кестеде көрсетілгендей, өндіру және қаржы жөніндегі үрдістер арасындағы алшақтық АҚШ экономикасы салыстырмалы түрде азырақ резервтік активтерді олар үшін әлемдік сұраныстың (ең алдымен, дамушы нарықтарда туындаған) өсуімен бірге қатарласа жеткізуінен пайда болады.

us dollar anchor currency

Бұл алшақтық мүлдем жаңа емес. Еуропада екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қалпына келу мен әлемдік сауданың кеңею жүріп, резервтерге деген сұраныс 1950-шы жылдары тез өсіп, 1970-шы жылдары жоғары дәрежеде қалды. Сол уақытта, АҚШ долларын алтын қолдады. Әлемдегі алтын жабдықтарды резервтерге деген тез жаһандық сұранысты толтыра алмай, алшақтық АҚШ (банкнот) борышы арқылы толтырылды.

Уақыт өте, резервтер жөніндегі жаһандық сұранысты орындау, «қағаз доллар» қорларының алтын қорларына қатынасында тұрақты өсуге әкеліп, ресми доллар / алтын теңдігі сақтала алмады. Ұлттық мақсат (паритетті сақтау) орындалмауы мен резервтік валютаның жалғыз жабдықтаушысы ретінде Американың халықаралық рөліндегі сәйкесіздік 1960 жылы бельгиялық экономист Роберт Триффин Бреттон-Вудс жүйесіне тәуекел ретінде қарастырған дилемманың негізгі мәні болды.

1971 жылы желтоқсан мен 1973 жылы ақпан айында болған алтынға қатысты екі девальвация АҚШ доллар «құнының аса өсуін» түзету үшін жеткіліксіз болды. Доллар және басқа да ірі валюталарға өзгермелі бағам болуына рұқсат беріліп және доллар одан әрі құнсызданып, Бреттон-Вуд жүйесі 1973 жылы наурыз айында аяқталды.

Сол кезде сияқты, казір де АҚШ долларлық көп қарыз беру арқылы долларға әлемнің тәбеттін қанағаттандыруы мүмкін. Бұл АҚШ-тан фискалдық тапшылықта қайталанатын тұрақты ағымдағы шот тапшылығын іске қосуды талап етеді. Әрине, алтынға сілтеме ескіргенде, АҚШ-тың қарызының өсуін тежеуге бағыттылған кез келген отандық фискалдық шара оның резервтік валютаның жалғыз жабдықтаушысы ретіндегі халықаралық рөліне қайшы келер еді.

Қалай болса да, Қытай осы замандағы «Триффин дилеммасын» шешуде айтарлықтай рөл атқарады. 1970 жылы болғандай тұрақты доллардың құнсыздануынан АҚШ ағымдағы операциялар шоты тапшылығының қысқаруы Қытай және АҚШ-тың қазынашылық облигацияның басқа да ірі ұстаушылар үшін капитал шығынын білдіреді. Немесе, Қытай, сайып келгенде, резервтік активтердің жаңа жеткізуші бола алады. Бұл сценарийде, резервтік активтің жабдықтауы әлемдегі қарқынды дамып келе жатқан өңірлермен сәйкес болар еді.

Юань резевртік валюта статусына ие болса, бұл байланыс тікелей болуы мүмкін; Халықаралық валюта қорының арнаулы өзара көмек құқықтары (SDR) резервтік менеджерлердің қолайлы активіне айналса, (себебі қазір юань SDR валюталар қоржынында бар) онда бұл жағдайда юань әсері жанама болады. Идеясы ешқашан қолға алынбаса да, SDR резерв мәртебесі ХВҚ-ның ұзақ уақыттан бері ұмтылысы болған.

Бірақ үшінші де мүмкіндік бар: АҚШ-тың резервтік активтеріне деген жаһандық сұраныс төмендеуі мүмкін. Қытайдың тұрақты капитал өсуі АҚШ қазынашылық облигацияларына сұраныстың дереу және айтарлықтай төмендеуін қоздырып жатқанда, неғұрлым тұрақты сценарий Қытайға мықтырақ отандық қаржы нарығы бар басқарылатын өзгермелі айырбас-бағамы режиміне көшуге мүмкіндік беріп, шетелдік резевтердің сенімді соғысқа қарсы төтенше қор болып қалуына аз назар бөлінер еді.