Skip to main content

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated Cookie policy, Privacy policy and Terms & Conditions

skidelsky147_Christoph Soederpicture alliance via Getty Images_policechristmasmarketgermany Christoph Soeder/picture alliance via Getty Images

De terrorisme-paradox

LONDEN – Het heeft voorspelbaar genoeg niet lang geduurd voordat er pogingen werden ondernomen om politiek profijt te trekken uit de terreuraanslag in november op de London Bridge, waarbij Usman Khan twee mensen dodelijk verwondde met een mes voordat hij werd doodgeschoten door de politie. Met name de Britse premier Boris Johnson heeft al snel opgeroepen tot langere gevangenisstraffen en een einde aan de “automatische vervroegde invrijheidstelling” van veroordeelde terroristen.

In de twee decennia na de terreuraanslagen van 11 september 2001 op de Verenigde Staten heeft het terrorisme zich ontwikkeld tot dé bron van archetypische morele paniek in de westerse wereld. De angst dat zich overal terroristen kunnen schuilhouden die een grootschalige verwoesting van de westerse beschaving beramen, is door opeenvolgende Britse en Amerikaanse regeringen misbruikt om strengere straffen en veel bredere surveillance-bevoegdheden te introduceren – en, uiteraard, om oorlog te voeren.

In feite is het terrorisme in West-Europa al sinds eind jaren zeventig op zijn retour. Volgens de Global Terrorism Database (GTD) waren er in West-Europa tussen 2000 en 2017 996 sterfgevallen als gevolg van terreur, tegen 1.833 sterfgevallen in de 17-jarige periode van 1987 tot 2004, en 4.351 tussen 1970 (toen de GTD-dataset startte) en 1987. Historisch geheugenverlies heeft de herinnering aan het Europese terrorisme van eigen bodem steeds meer uitgewist: de Baader-Meinhofgroep in Duitsland, de Rode Brigades in Italië, de IRA in Groot-Brittannië, het Baskische en Catalaanse terrorisme in Spanje, en het Kosovaarse terrorisme in het voormalige Joegoslavië.

De situatie is duidelijk anders in de VS – niet in de laatste plaats omdat de data enorm vertekend worden door de aanslagen van 11 september 2001, waarbij 2.996 mensen omkwamen. Maar zelfs als we die anomalie negeren is het duidelijk dat het aantal doden als gevolg van terreur in Amerika sinds 2012 gestaag stijgt, waardoor de eerdere trend wordt gekeerd. Een groot deel van dit “terrorisme” is echter eenvoudigweg een gevolg van het aantal vuurwapens dat in omloop is onder de burgerbevolking.

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het islamistische terrorisme een reële bedreiging is, vooral in het Midden-Oosten. Maar twee punten moeten worden benadrukt. In de eerste plaats was het islamistische terrorisme – net als de vluchtelingencrisis – grotendeels een gevolg van de heimelijk of openlijke pogingen van het Westen om “regime change” te bewerkstelligen. In de tweede plaats is Europa feitelijk veel veiliger dan vroeger, deels vanwege de invloed van de Europese Unie op het gedrag van regeringen, en deels vanwege verbeterde anti-terroristische technologie.

Toch groeit de ongerustheid over het terrorisme ondanks de daling van het aantal slachtoffers (althans in Europa), waardoor regeringen zich gerechtvaardigd zien om zwaardere veiligheidsmaatregelen te nemen. Dit fenomeen, waarbij onze collectieve reactie op een sociaal probleem intensiveert naarmate dat probleem zelf afneemt, heet het “Tocqueville effect.” In zijn uit 1840 daterende boek Democracy in America heeft Alexis de Tocqueville opgemerkt dat “het natuurlijk is dat de liefde voor gelijkheid voortdurend toeneemt, net als de gelijkheid zelf, en dat zij groeit door datgene waar zij mee gevoed wordt.”

Project Syndicate is conducting a short reader survey. As a valued reader, your feedback is greatly appreciated.

Take Survey

Bovendien is er een verwant probleem dat we het Baader-Meinhofeffect kunnen noemen: als je aandacht eenmaal door iets is getrokken, begin je het de hele tijd te ontwaren. Deze twee effecten kunnen verklaren waarom onze subjectieve risico-inschattingen zo scherp zijn gaan verschillen van de feitelijke risicoʼs waarmee we geconfronteerd worden.

In feite is het Westen de meest risico-schuwe beschaving uit de geschiedenis. Het woord risico zelf komt van het Latijnse risicum, dat in de Middeleeuwen slechts in zeer specifieke contexten werd gebruikt, die doorgaans gerelateerd waren aan de zeevaart en het opkomende verzekeringswezen daaromtrent. Aan de hoven van de zestiende-eeuwse stadsstaten verwees het woord rischio naar de levens en carrières van hovelingen en prinsen, en de daaruit voortvloeiende risicoʼs. Maar het woord werd niet vaak gebruikt. Het was veel gebruikelijker om succes of falen toe te schrijven aan een externe bron: het lot, ofwel fortuna. Het lot was de avatar van de onvoorspelbaarheid. Het menselijke tegendeel ervan was de behoedzaamheid of de deugd, het Machiavelliaanse virtu.

In de vroeg-moderne periode was het de natuur die zijn invloed liet gelden op de mens, wiens enige rationale antwoord het kiezen tussen redelijke verwachtingen was. Pas ten tijde van de wetenschappelijke revolutie begon het moderne discours van het risico te bloeien. De moderne mensheid beïnvloedt en controleert de natuur, en kan derhalve de mate van gevaar die die natuur oplevert inschatten. En als gevolg daarvan hoeven tragedies niet langer een normaal onderdeel van het leven te zijn.

De Duitse socioloog Niklas Luhmann heeft betoogd dat als van individuele daden eenmaal kan worden gezegd dat ze berekenbare, voorspelbare en vermijdbare gevolgen hebben, er geen hoop meer is op een terugkeer naar die pre-moderne staat van zalige onwetendheid, waarin het verloop van toekomstige gebeurtenissen werd bepaald door het lot. Zoals Luhmann het cryptisch stelde: “De poort naar het paradijs blijft verzegeld door de term risico.”

Ook economen menen dat alle risicoʼs meetbaar zijn, en derhalve controleerbaar. In dat opzicht verkeren zij in het gezelschap van al diegenen die ons vertellen dat veiligheidsrisicoʼs kunnen worden geminimaliseerd door het uitbreiden van de surveillance-bevoegdheden en de technieken waarmee wij informatie verzamelen over mogelijke terreurdreigingen. Een risico is immers de mate waarin toekomstige gebeurtenissen onzeker zijn, en – zoals Claude Shannon, de grondlegger van de informatietheorie, schreef – “informatie is de oplossing van de onzekerheid.”

Het heeft duidelijke voordelen om veiliger te zijn, maar dat gaat ten koste van een ongekende inbreuk op ons privéleven. Ons recht op privacy, dat nu wordt gewaarborgd door de General Data Protection Regulation (GDPR) van de EU, staat in toenemende mate op gespannen voet met onze vraag naar veiligheid. Alomtegenwoordige middelen die ons gedrag zien, horen, lezen en vastleggen produceren een overvloed aan data, op basis waarvan gevolgtrekkingen, voorspellingen en aanbevelingen mogelijk zijn ten aanzien van onze daden in heden, verleden en toekomst. Tegenover het motto “kennis is macht” verwelkt het recht op privacy.

Bovendien is er sprake van een conflict tussen veiligheid en welzijn. Volmaakt veilig zijn betekent dat je de belangrijke menselijke waarden van weerbaarheid en behoedzaamheid elimineert. De volmaakt veilige mens is daarom een verzwakt persoon.

Om beide redenen moeten we vasthouden aan de feiten en overheden niet de middelen geven die zij in toenemende mate eisen om de “strijd” te kunnen winnen tegen het terrorisme, de misdaad of ieder ander technisch vermijdbaar ongeluk dat met het leven gepaard gaat. Een weloverwogen antwoord is noodzakelijk. En als het gaat om de chaos en rommel van de menselijke geschiedenis, moeten we de observatie van Heraclitus in herinnering roepen dat “een bliksemschicht de loop van alle dingen stuurt.”

Vertaling: Menno Grootveld

https://prosyn.org/uiVb2N8nl;
  1. asoros3_Emanuele CremaschiGetty Images_italycoronavirusnurse Emanuele Cremaschi/Getty Images

    The Spirit of Milan

    Alex Soros

    The COVID-19 crisis has given the European Union an opportunity to honor its high-flown talk of values and rights, and assert itself as a global leader. To seize it, the EU and its member states must demonstrate much greater solidarity, not least toward Italy, than they have so far.

    0

Edit Newsletter Preferences