stiglitz256_erhui1979_image erhui1979/Getty Images

De marktconcentratie vormt een bedreiging voor de Amerikaanse economie

NEW YORK – De geavanceerde economieën van de wereld kampen met een paar diepgewortelde problemen. Met name in de Verenigde Staten heeft de ongelijkheid het hoogste peil bereikt sinds 1928, en blijft de bbp-groei beklagenswaardig lauw in vergelijking met de decennia vlak na de Tweede Wereldoorlog.

Nadat zij een jaarlijkse groei hadden beloofd van “4%, 5% of misschien zelfs wel 6%,” hebben president Donald Trump en de Republikeinen die zijn beleid mogelijk hebben gemaakt in het Congres alleen maar ongekende begrotingstekorten teweeg gebracht. Volgens de jongste voorspellingen van het Congressional Budget Office zal het federale begrotingstekort dit jaar een omvang van $900 mrd bereiken, en ieder jaar na 2021 de $1 bln overtreffen. En toch verdwijnen de stimulerende effecten van de jongste verhoging van het tekort inmiddels alweer, en voorspelt het Internationale Monetaire Fonds dat de Amerikaanse groei in 2019 2,5% zal bedragen, en 1,8% in 2020, tegen 2,9% in 2018.

Veel factoren dragen bij aan het probleem van de lage groei en de hoge ongelijkheid in de Amerikaanse economie. De slecht doordachte “belastinghervorming” van Trump en de Republikeinen heeft de bestaande tekortkomingen in de belastingwetgeving verscherpt, waardoor nóg meer inkomen naar de grootste verdieners toestroomt. Tegelijkertijd wordt de mondialisering nog steeds slecht beheerd, en blijven de financiële markten veel meer gericht op het behalen van winst (“rent-seeking” in economisch jargon) dan op het aanbieden van nuttige diensten.

Maar een nog dieperliggend en fundamenteler probleem is de toenemende concentratie van marktmacht, die dominante bedrijven in staat stelt hun klanten uit te buiten en hun werknemers af te knijpen, wier onderhandelingsmacht en juridische bescherming steeds verder worden verzwakt. CEOs en andere hoge managers stellen steeds vaker hoge vergoedingen voor zichzelf veilig, ten koste van de werknemers en de investeringen.

Amerikaanse managers hebben er bijvoorbeeld voor gezorgd dat het merendeel van de voordeeltjes van de belastingverlaging ten goede zijn gekomen aan de dividenden en aandelenterugkopen, die in 2018 een recordbedrag van $1,1 bln bereikten. Door de terugkopen stegen de aandelenkoersen en de winst per aandeel, waarop de vergoedingen van veel managers zijn gebaseerd. Intussen bleven de jaarlijkse investeringen met 13,7% van het bbp zwak, terwijl veel bedrijfspensioenfondsen ondergefinancierd waren.

De bewijzen voor de toenemende marktmacht kunnen bijna overal waar je kijkt gevonden worden. Grote prijsstijgingen dragen bij aan de hoge bedrijfswinsten. In de ene na de andere sector, van kleine spelers als kattenvoerproducenten tot grote spelers als telecomproviders, kabelmaatschappijen, luchtvaartbedrijven en technologieplatforms, domineren nu een paar bedrijven 75-90% van de markt, zo niet meer; en het probleem is zelfs nog groter op het niveau van de lokale markten.

Subscribe now
ps subscription image no tote bag no discount

Subscribe now

Get unlimited access to OnPoint, the Big Picture, and the entire PS archive of more than 14,000 commentaries, plus our annual magazine, for less than $2 a week.

SUBSCRIBE

Naarmate de marktmacht van grote bedrijven is toegenomen, is ook hun vermogen om de Amerikaanse, door geldbelangen gedreven politiek te beïnvloeden groter geworden. En naarmate het systeem bedrijven steeds meer is gaan bevoordelen, is het voor gewone burgers steeds moeilijker geworden compensatie te vinden voor allerlei vormen van misbruik. Een perfect voorbeeld hiervan is de verspreiding van arbitrage-clausules in arbeidscontracten en gebruiksovereenkomsten, die bedrijven in staat stellen geschillen met werknemers en klanten te schikken met behulp van een mediator die hen gunstig gezind is, en niet in de rechtszaal.

Achter de toename van de marktkracht gaan meervoudige krachten schuil. Eén daarvan is de groei van sectoren met grote netwerkeffecten, waar één enkel bedrijf – zoals Google of Facebook – makkelijk kan domineren. Een andere is de overheersende houding van de leiders van het bedrijfsleven, die zijn gaan denken dat marktmacht de enige manier is om duurzame winsten  te garanderen. Zoals durfkapitalist Peter Thiel het op beroemde wijze heeft gezegd, “is concurrentie iets voor losers.”

Sommige leiders van het Amerikaanse bedrijfsleven hebben veel vindingrijkheid aan de dag gelegd bij het creëren van marktbarrières om iedere vorm van betekenisvolle concurrentie te voorkomen, geholpen door de lankmoedige afdwinging van bestaande mededingingswetten en het onvermogen om deze wetten aan te passen aan de 21e-eeuwse economie. Als gevolg hiervan is het percentage nieuwe bedrijven in de VS gedaald.

Niets van dit alles voorspelt veel goeds voor de Amerikaanse economie. De toenemende ongelijkheid impliceert een daling van de algehele vraag, omdat degenen aan de top van de welvaartsverdeling meestal een kleiner deel van hun inkomen consumeren dan degenen met bescheidener middelen.

Bovendien verzwakt de marktmacht aan de aanbodzijde de prikkels om te investeren en te innoveren. Bedrijven weten dat ze, als ze meer produceren, hun prijzen zullen moeten verlagen. Dat is de reden dat de investeringen zwak blijven, ondanks de recordwinsten van het Amerikaanse bedrijfsleven en de biljoenen dollars aan kasreserves. En bovendien: waarom zou je moeite doen iets van waarde te produceren als je je politieke macht kunt aanwenden om meer winst te behalen via marktexploitatie? Politieke investeringen in het bewerkstelligen van lagere belastingen leveren veel hogere rendementen op dan echte investeringen in fabrieken en apparatuur.

Wat de zaken er niet beter op maakt is dat Amerika's lage ratio van de belastingtarieven ten opzichte van het bbp – slechts 27,1%, ook al vóór de belastingverlaging van Trump – een schaarste aan middelen betekent voor investeringen in infrastructuur, onderwijs, gezondheidszorg en het fundamentele onderzoek dat nodig is om de toekomstige groei te verzekeren. Dit zijn de maatregelen aan aanbodzijde die werkelijk “neerdruppelen” naar iedereen.

De beleidsmaatregelen voor het bestrijden van economisch schadelijke machtsonevenwichtigheden zijn eenvoudig. De afgelopen halve eeuw hebben economen van de Chicago School, die handelden in de veronderstelling dat markten in het algemeen concurrerend zijn, de focus van het mededingingsbeleid louter op de economische efficiency gericht, en niet zozeer op bredere zorgen over machtsconcentratie en ongelijkheid. De ironie is dat deze veronderstelling dominant werd in beleidskringen, precies op het moment dat economen de gebreken ervan begonnen aan te tonen. De ontwikkeling van de game-theorie en nieuwe modellen van imperfecte en asymmetrische informatie hebben de diepgaande beperkingen van het concurrentiemodel blootgelegd.

De juridische kaders moeten up-to-date gemaakt worden. Anti-concurrentiepraktijken moeten illegaal zijn, zonder pardon. En afgezien daarvan zijn er veel andere veranderingen noodzakelijk om de Amerikaanse antitrust-wetgeving te moderniseren. De Amerikanen moeten dezelfde vastberadenheid aan de dag leggen in hun strijd voor concurrentie als hun bedrijven hebben getoond in de strijd daartegen.

Het probleem is zoals altijd politiek van aard. Maar nu de Amerikaanse bedrijven zoveel macht hebben verzameld, zijn er redenen om te betwijfelen of het Amerikaanse politieke systeem berekend is op de hervormingstaak. Tel daarbij op de mondialisering van de macht van het bedrijfsleven, en de orgie van deregulering en het handjeklap-kapitalisme onder Trump, en het is duidelijk dat Europa het voortouw zal moeten nemen.

Vertaling: Menno Grootveld

http://prosyn.org/Z5Q9iQS/nl;

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated cookie policy and privacy policy.