39

Vrees voor technologische verandering nog immer ongegrond

CAMBRIDGE – Al sinds het begin van het industriële tijdperk zien we steeds maar weer de vrees opduiken dat technologische verandering tot massawerkloosheid gaat leiden. De neoklassieke economen voorspelden echter dat dat niet het geval zou zijn: mensen zouden andere banen vinden, zij het mogelijk pas na een lange periode van pijnlijke aanpassingen. Die voorspelling is over het algemeen ook uitgekomen.

Wat heeft tweehonderd jaar van adembenemende innovaties sinds het begin van het industriële tijdperk namelijk opgeleverd? In een groot deel van de wereld is de levensstandaard voor gewone mensen gestegen, terwijl de werkloosheid niet sterk is opgelopen. Zeker, dat is allemaal niet zonder slag of stoot gegaan: er waren ook periodes met onthutsende ongelijkheid en steeds weerzinwekkender oorlogen. Voor het grootste deel van de wereld geldt echter al met al dat de mensen langer en over het algemeen gezonder leven, terwijl zij korter werken.

Erdogan

Whither Turkey?

Sinan Ülgen engages the views of Carl Bildt, Dani Rodrik, Marietje Schaake, and others on the future of one of the world’s most strategically important countries in the aftermath of July’s failed coup.

Er kan echter niet ontkend worden dat technologische verandering vandaag de dag versneld plaatsvindt, wat tot diepere en ernstigere ontwrichtingen kan leiden. De grote econoom Wassily Leontief maakte in 1983 in een veel geciteerd artikel al zijn zorgen kenbaar: de moderne technologische verandering zou in zo’n snel tempo verlopen dat veel werknemers zich niet kunnen aanpassen en eenvoudigweg overbodig worden, net als het paarden verging na de opkomst van de auto. Worden miljoenen werknemers afgedankt, zoals paarden vroeger naar de lijmfabriek gestuurd werden?

Nu de lonen in Azië stijgen, zijn veel fabrieksmanagers al op zoek naar mogelijkheden om arbeid door robots te vervangen, zelfs in China! En nu de opkomst van goedkope smartphones het internet grootschalig toegankelijk maakt, gaan online aankopen veel winkelbanen overbodig maken. Op basis van wat snelle berekeningen zou technologische verandering op wereldwijde schaal gemakkelijk tot een verlies van 5-10 miljoen banen per jaar kunnen leiden. Gelukkig hebben de markteconomieën tot dusverre laten zien dat zij dergelijke veranderingen verbluffend flexibel kunnen opvangen.

Aan de wereld van de professionele schakers kan een eigenaardig, maar wellicht instructief voorbeeld ontleend worden. In de jaren zeventig en tachtig vreesden veel schaakspelers dat zij overbodig zouden worden zodra computers beter konden schaken dan mensen. Uiteindelijk slaagde IBM-computer Deep Blue er in 1997 in om wereldkampioen schaken Gary Kasparov in een korte match te verslaan. Al snel daarna begonnen schaaksponsors tegen te stribbelen: waarom zouden zij nog langer miljoenen dollars betalen om kampioenswedstrijden tussen mensen te houden? De computer was toch immers wereldkampioen?

Vandaag de dag verdienen die paar topspelers nog steeds heel goed met schaken, maar wel minder dan in de hoogtijdagen. Wel verdienen de subtoppers in reële (inflatiegecorrigeerde) termen veel minder aan toernooien en demonstratiewedstrijden dan in de jaren zeventig. Wat echter curieus is, is dat veel meer mensen dan ooit tevoren vandaag de dag als schaakprofessional hun boterham verdienen. Deels dankzij de beschikbaarheid van computerprogramma’s en onlinewedstrijden heeft de belangstelling voor schaken onder jonge mensen in veel landen een hoge vlucht genomen.

Veel ouders zien schaken als een aantrekkelijk alternatief voor al die gedachteloze videospelletjes. In enkele landen zoals Armenië en Moldavië zijn schaaklessen op school zelfs bij wet geregeld. Hierdoor kunnen duizenden spelers vandaag de dag met schaaklessen aan kinderen een verbazingwekkend goed inkomen verdienen. Voordat Deep Blue zegevierde, konden daarentegen slechts een paar honderd spelers met schaken in hun levensonderhoud voorzien.

Zo verdienen goede schaakleraren in veel Amerikaanse steden meer dan USD 100-150 per uur. Vandaag de dag kan de werkloze schaakfanaat van weleer - als hij of zij maar genoeg wil werken - een zescijferig inkomen binnenharken. Dit is slechts één voorbeeld van hoe technologie inkomensnivellerend kan werken. Schaaksubtoppers die goede leraren zijn, verdienen veelal evenveel als de beste toernooispelers - en soms zelfs meer.

Natuurlijk is het zo dat de markt voor schaakinkomsten door allerlei complexe factoren bepaald wordt. Ik heb deze situatie geweldig overgesimplificeerd. Het essentiële punt is echter dat de markt op onvoorspelbare wijze manieren vindt om banen te veranderen en kansen te scheppen.

Technologische verandering kent zeker niet alleen maar pluspunten. De overgangsfases kunnen pijnlijk zijn. Een werkloze autoarbeider uit Detroit kan dan wellicht goed tot ziekenhuistechnicus omgeschoold worden, maar staat mogelijk helemaal niet te trappelen om die overstap te maken nadat hij jarenlang trots zijn werk heeft gedaan.

Ik ken een schaakgrootmeester die er 20 jaar geleden zeer trots op was dat hij met het winnen van toernooien geld verdiende. Hij zwoer destijds dat hij nooit zou eindigen als “zo’n schaakleraar die kinderen de paardensprong bijbracht”. Dat is echter precies wat hij vandaag de dag doet en hij verdient daarmee meer dan hij ooit als wedstrijdspeler bij elkaar won. Alsof dat uiteindelijk niet beter is dan als oud paard afgedankt te worden!

Technologische verandering zou ditmaal natuurlijk anders kunnen uitwerken. We moeten zeker voorzichtig zijn om de ervaringen van de afgelopen twee eeuwen zomaar naar de komende twee door te trekken. De mensheid wordt, om maar iets te noemen, met steeds complexere en morele vragen geconfronteerd terwijl de technologie zich versneld ontwikkelt. Zelfs onder die omstandigheden wijst echter niets op een grote toename van de werkloosheid in de komende decennia.

Support Project Syndicate’s mission

Project Syndicate needs your help to provide readers everywhere equal access to the ideas and debates shaping their lives.

Learn more

Enige toename van de werkloosheid als gevolg van snellere technologische veranderingen kan natuurlijk wel verwacht worden, vooral in gebieden als Europa. Daar maken talloze starheden een soepele aanpassing onmogelijk. Vooralsnog dient de hoge werkloosheid van de afgelopen jaren echter vooral aan de financiële crisis toegeschreven te worden; naar verwachting zal de werkloosheid uiteindelijk weer naar historische trendniveaus terugvallen. Mensen maken wel gekke sprongen, maar zijn nu eenmaal geen paarden.

Vertaling: Willemien Rijsdijk