Project Syndicate

De ongezonde alliantie tussen Poetin en de westerse populisten

LONDEN – De fixatie op het wereldkampioenschap voetbal in Rusland, als naar verwachting zo'n miljoen buitenlandse voetbalsupporters – waarvan velen uit Europa en de Verenigde Staten – zich naar Moskou en andere Russische steden zullen begeven, dreigt aan het oog te onttrekken hoezeer Rusland en het Westen uiteen zijn gedreven. De betrekkingen tussen beide kampen zijn vandaag de dag in feite puur functioneel: een nieuwe Koude Oorlog is van start gegaan.

Was de hoop dat het post-Sovjet-Rusland zich “bij het Westen zou aansluiten” altijd al een waanidee? Sommigen graven diep in de Russische geschiedenis om steun te vinden voor deze conclusie, en verwijzen naar de overheersing door de Tartaren en de afwezigheid van een “Verlichting.” Anderen zien de vervreemding meer als een toevalligheid.

In zijn recente boek China and Russia: The New Rapprochement betoogt de Russische politicoloog Alexander Loekin bijvoorbeeld dat, ook al heeft China meer territoriale conflicten met Rusland dan met enig ander land, de draai van het Kremlin naar China een “natuurlijk resultaat” was. Als verslagen supermacht heeft Rusland geprobeerd een tegenwicht te creëren tegen de overwinnaar.

Dit was niet onvermijdelijk. Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie had het Westen volgens Loekin twee opties: het doen van een serieuze poging om Rusland in de westerse wereld te integreren, door het land de NAVO binnen te trekken en een nieuw Marshall Plan te introduceren, of om dit “centrum van de vijandige wereld” stukje bij beetje kleiner te maken. Loekin zegt dat de westerse leiders voor de tweede optie hebben gekozen, en de NAVO en de Europese Unie hebben uitgebreid, zonder acht te slaan op Russische progressieven die waarschuwden dat dit beleid het Russische autoritarisme zou versterken.

Volgens deze versie van de gebeurtenissen moeten de Russische reacties als grotendeels defensief worden beschouwd. “Rusland heeft de Krim geannexeerd in reactie op … de overduidelijke pogingen van de NAVO om te dicht in de buurt te komen van de Russische grenzen en de Russische vloot uit de Zwarte Zee te verdrijven.” Maar hoe overduidelijk dit was, blijft een open vraag: geen grote macht binnen de NAVO heeft aangedrongen op het Oekraïense lidmaatschap, en de Oekraïense leiders hebben daar ook niet om gevraagd.

Loekin is een exponent van de “realistische” doctrine op het gebied van de internationale betrekkingen, die inhoudt dat soevereine staten altijd zullen proberen hun betrekkingen in te richten op basis van het beginsel van het machtsevenwicht. De pogingen van het Westen om de overwinning in de Koude Oorlog te bestendigen was niet minder voorspelbaar dan de pogingen van Rusland om die overwinning ongedaan te maken.

Subscribe now

Exclusive explainers, thematic deep dives, interviews with world leaders, and our Year Ahead magazine. Choose an On Point experience that’s right for you.

Learn More

Daarentegen is de algemene opvatting in het Westen dat staten zich tegenwoordig gedragen, of zouden moeten gedragen, volgens de beginselen van het internationaal recht. Dit is een oude discussie. In zijn klassieke studie uit 1939, The Twenty Years Crisis, heeft de Britse historicus E. H. Carr betoogd dat het internationaal recht altijd naar voren wordt geschoven door “verzadigde” machten, maar ook steevast wordt betwist door machten die hopen het internationaal systeem in hun voordeel te kunnen veranderen.

Vandaag de dag legt het Westen Rusland sancties op wegens het schenden van het internationaal recht, terwijl Rusland het Westen ervan beschuldigt “zijn” invloedssfeer te willen ondermijnen. De nieuwe koude oorlog zal pas ten einde komen als het Westen of Rusland zijn ambities laat varen, of beide kampen aanzienlijke gemeenschappelijke belangen zullen gaan onderkennen.

In Russia and the Western Far Right biedt de Oekraïense academicus Anton Sjechovstov een andere, maar net zo op toeval berustende verklaring voor het uiteendrijven van Rusland en het Westen. Hij beschouwt dit als het gevolg van de paranoïde reactie van Ruslands “autoritaire kleptocratie” op de verre van krachtdadige pogingen van het Westen om de onafhankelijkheid van nieuwe soevereine staten als Oekraïne en Georgië te verdedigen. Het regime van president Vladimir Poetin heeft een verhaal verzonnen waarin deze pogingen worden afgeschilderd als een gevaar voor de Russische invloedssfeer en ziel.

Voor Poetin deed het keerpunt zich voor ten tijde van de “kleurenrevoluties” van 2004 en 2008 in Oekraïne en Georgië. Sjechovstov laat onverklaard hoe de “autoritaire kleptocratie” zichzelf heeft kunnen ontwikkelen en waarom die populair blijft bij de meeste Russen.

Een deel van de reden daarvoor moet van economische aard zijn. Russische hervormers hebben het economisch liberalisme aan het eind van de jaren tachtig enthousiast omarmd. Dit was niet de oudere Keynesiaanse economie van de jaren vijftig en zestig, maar het neoliberalisme van Milton Friedman en Margaret Thatcher. Het onmiddellijke gevolg van de pogingen om deze doctrines in Rusland op te leggen was economische ineenstorting.

Het staat buiten kijf dat de hervormers, onder leiding van Jegor Gaidar, de eerste post-communistische premier van Rusland, voor vreselijke keuzes stonden, omdat de post-communistische staat bijna uiteen was gevallen. Niettemin bracht hun religieuze geloof in privatisering, ongebonden markten en het monetarisme hen ertoe bezittingen overhaast te verkopen, op roekeloze wijze te dereguleren en de deflatie uit de hand te laten lopen. Uit deze economische catastrofe is de kleptocratie van Poetin voortgekomen.

Door het economisch neoliberalisme zo compromisloos te omarmen hebben Ruslands politieke progressieven iedere kans verkwanseld om de opvolgers te worden van het communisme. Je zou kunnen stellen dat ze te weinig tijd hadden. Hoe dan ook was de schade die zij hebben toegebracht aan de progressieve zaak te groot om door het daaropvolgende economische herstel te kunnen worden gerepareerd.

Het boek van Sjechovstov is vooral interessant vanwege zijn uitleg van de manier waarop het regime van Poetin en de rechtse populisten van Europa een gemeenschappelijke vijand hebben gemaakt van de wereldorde onder leiding van de Verenigde Staten en gesteund door de EU. In het centrum van het denkbeeldige spinnenweb van de populisten bevindt zich het “financieel kapitalisme.” Zich niets aantrekkend van grenzen en arbeidsplaatsen is dit verbonden met een progressieve elite die een agenda van homohuwelijken en andere zogenaamde “verschrikkingen” opdringt aan “gezonde” bevolkingen. Sinds 2011-2012 heeft Poetin, aan het begin van zijn heerschappij nog een puur opportunistische technocraat, deze retoriek tot de zijne gemaakt.

Sjechovstov betoogt dat de opkomst van populistische partijen in Europa het regime van Poetin voor het eerst van sterke westerse gesprekspartners heeft voorzien. Matteo Salvini, de leider van Italië's Liga-partij en nu minister van Binnenlandse Zaken in de Italiaanse coalitieregering, herinnert zich de gemoedelijke sfeer van zijn ontmoeting met Poetin in 2014: “We hadden het over de absurde sancties tegen Rusland van een lafhartige EU, die niet de belangen van de eigen burgers verdedigt, maar die van economische oligarchen, en over belangrijke onderwerpen, uiteenlopend van de bescherming van de nationale autonomie tot de strijd tegen illegale immigranten en de verdediging van traditionele waarden.”

Russische en westerse waarden vallen dus samen, althans bij sommigen in het Westen. Sinds de economische ineenstorting van 2008-2009 zijn het mondialisme en zijn ondersteunende economische regels en normen niet alleen door de Amerikaanse president Donald Trump uitgedaagd, maar ook door populisten die tot de Europese mainstream zijn doorgedrongen. Degenen die op hen stemmen, voelen zich allemaal “in de steek gelaten,” niet alleen in economisch maar ook in cultureel opzicht. Derhalve zien we een merkwaardige fusie tussen protectionisme en christelijk conservatisme.

Dit alles klinkt als muziek in Poetins oren, want het duidt op een Westen dat niet langer onverzoenlijk gekeerd is tegen de praktijken van zijn regime. Geen wonder dat het Kremlin populistische partijen in heel Europa heeft gepaaid en geld heeft gegeven.

De tactische alliantie tussen het Kremlin en de populisten geeft voeding aan de droom van een ideologische unie die zich uitstrekt “van Lissabon tot Wladiwostok,” niet gebaseerd op westerse, maar op “Euraziatische” waarden. Dat zulke geopolitieke projecten zich van de randen van het politieke spectrum naar de mainstream bewegen moet iedereen aan het denken zetten.

Vertaling: Menno Grootveld

Robert Skidelsky, lid van het Britse Hogerhuis, is emeritus-hoogleraar Politieke Economie aan de Universiteit van Warwick.

http://prosyn.org/PynIXew/nl;

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated cookie policy and privacy policy.