13

Wederzijds verzekerde afschrikking

MOSKOU – De achteruitgang van het bestuur binnen het internationale systeem is vandaag de dag een zeer actueel onderwerp – en om goede redenen. De fundamenten van de op regels gebaseerde wereld brokkelen af, en basale normen van internationaal gedrag en beschaving zijn in verval. Op grond van vrijwel iedere definitie lijken we in een gevaarlijke wereld te leven, waarin op elk moment een oorlog kan uitbreken.

De betrekkingen tussen Rusland en de Europese Unie, en tussen Rusland en de nauwe bondgenoot van de EU, de Verenigde Staten, worden steeds fragieler. Er zijn pogingen ondernomen om de verschuivende machtsdynamiek in Europa aan te pakken door de militair-politieke scheidslijn tussen de NAVO en Rusland te herstellen – alleen ditmaal zo'n 965 kilometer oostelijk van waar die scheidslijn tijdens de Koude Oorlog lag. Maar die benadering heeft weer voor nieuwe gevaren gezorgd, vooral gezien de fragiliteit van de EU zelf, en zal waarschijnlijk niet slagen.

In bredere zin is de unipolaire wereldorde, met de VS als onbetwiste leider, aan het wegkwijnen. Die orde was uiteraard verre van perfect. Integendeel, zij was een bron van grootschalige wanorde, niet in de laatste plaats door de Amerikaanse steun voor regime-verandering in verre en nabije landen. De toenemende chaos in het Midden-Oosten toont de tekortkomingen van deze benadering aan.

Niettemin zijn er zorgen over wat er in de plaats zal komen voor die door de VS geleide orde, om maar te zwijgen over de manier waarop de transitie zal worden aangepakt. Deze zorgen worden geïntensiveerd door het politieke tumult waar veel ontwikkelde landen mee worden geconfronteerd, inclusief de VS zelf. Het onvermogen van gematigde establishment-krachten om de krachten – van digitalisering tot mondialisering – te begrijpen die de wereld nu bewegen, en om daarop te reageren, hebben tot een bestuursvacuum geleid, dat nu plaats heeft gemaakt voor een moreel en intellectueel vacuum.

Maar er is reden om te geloven dat een nieuwe wereldorde aanstaande is – één met het potentieel stabieler en ordelijker te zijn dan de Pax Americana ooit is geweest. Een sleutelpilaar van die orde zal Rusland zijn.

Na iedere hoop verloren te hebben die het misschien nog had op het vriendschappelijk opbouwen van een eerlijke en stabiele wereldorde, heeft Rusland onlangs zijn harde macht hersteld. Het heeft die macht in eerste instantie gebruikt om de uitbreiding van de NAVO tegen te houden in gebieden die Rusland cruciaal acht voor zijn eigen veiligheid, waardoor de grootschalige oorlog werd voorkomen die deze uitbreiding onvermijdelijk met zich zou hebben meegebracht; en in tweede instantie om een nieuwe onrechtmatige westerse poging te dwarsbomen om regimeverandering teweeg te brengen, ditmaal in Syrië (waar Rusland zowel militaire macht als diplomatieke vaardigheid tentoon heeft gespreid).

Met deze acties heeft Rusland het gevoel van onoverwinnelijkheid verminderd dat het Westen er sinds het einde van de Koude Oorlog toe heeft gebracht beleid na te streven dat internationale conflicten ten gevolg heeft gehad, en zijn eigen morele gezag en zachte macht heeft ondermijnd. In dit opzicht heeft Rusland zichzelf opnieuw opgeworpen als een evenwicht brengende factor binnen de mondiale orde. (Of het nu waar is of niet, de aantijging dat Rusland er met behulp van cyberaanvallen en propaganda in zou kunnen zijn geslaagd westerse instellingen, en zelfs de Amerikaanse democratie, te ondermijnen, versterkt deze interpretatie alleen maar.)

Het westerse gevoel van onoverwinnelijkheid stond in eigen huis uiteraard al onder druk, zoals blijkt uit de om zich heen grijpende politieke uitdagingen aan het adres van de establishment-elites die na de Koude Oorlog de strategische agenda hebben bepaald. De ideologische overwinning die zij behaalden door de ondergang van de Sovjet-Unie was niet permanent van aard.

Dit moet vandaag de dag een waarschuwing zijn voor Rusland. Hoewel het land aan de “juiste kant van de geschiedenis” lijkt te staan – iets wat de Sovjet-Unie nooit heeft kunnen claimen – is triomfalisme een vergissing. Er is geen “einde van de geschiedenis.” En zelfs de meest vastberaden speler kan niet eigenhandig een stabiele, vreedzame en duurzame wereldorde opbouwen.

Dat is de reden dat het goed nieuws is dat Rusland en China er onlangs aan hebben gewerkt een steeds robuuster bondgenootschap op te bouwen. En het is ook de reden dat het diepe wantrouwen tussen Rusland en de VS – die ondanks hun verloren gegane hegemonie een cruciale geopolitieke speler blijven – zal moeten worden aangepakt.

De drie grootste machten van de wereld – de “grote trojka” – moeten samenkomen om de voorwaarden te scheppen voor een vreedzame transitie naar een nieuwe, stabielere wereldorde. Het idee is niet nieuw; op een of andere manier is een grote trojka ook al eens voorgesteld door mensen als Henry Kissinger en Zbigniew Brzezinski. Hoe dan ook kan een trilateraal arrangement helpen de spanningen die het gevolg zijn van bilaterale betrekkingen weg te nemen.

De sleutel tot succes vandaag de dag zal het loslaten van de obsessie met wapenakkoorden moeten zijn, die telkens weer onmachtig zijn gebleken, en in plaats daarvan een drievoudige dialoog op gang te brengen over de manier waarop we de internationale strategische stabiliteit kunnen verbeteren. Alle elementen van de veiligheid – van kernwapens tot cybersecurity tot politiek – moeten worden overwogen, ten dienste van het overkoepelende doel van het versterken van de wederzijdse multilaterale afschrikking.

Uiteindelijk zouden in de trojka ook andere soevereine spelers kunnen worden opgenomen, in een nieuw “concert der naties.” Ondanks het uiteindelijke mislukken van het laatste concert van die aard, heeft dat in de negentiende eeuw bijna honderd jaar lang voor betrekkelijke vrede en indrukwekkende vooruitgang gezorgd. Een 21e-eeuws concert der naties kan een soortgelijke impact hebben, maar moet wel worden geschraagd door multilaterale nucleaire afschrikking.

Er is een nieuwe wereldorde aan het ontstaan. Maar dat proces is tot nu toe traag, chaotisch en beladen met risico's gebleken. Tijdens deze gevaarlijke tijd moeten we ons herinneren hoe we een andere gevaarlijke tijd hebben overleefd. Vandaag de dag kan wederzijdse afschrikking, net als tijdens de Koude Oorlog, de wereld redden.

Vertaling: Menno Grootveld