6

Rusland zal onvermijdelijk moeten gaan hervormen

CAMBRIDGE – Toen de Russische president Vladimir Poetin zijn Amerikaanse collega Donald Trump op de G20-top in Hamburg van afgelopen weekeinde de hand schudde, deed hij dat niet vanuit een positie van economische kracht. De waarheid gebiedt te zeggen dat Rusland er, ondanks de scherpe daling van de olieprijs die drie jaar geleden inzette, in is geslaagd aan een diepe financiële crisis te ontsnappen. Maar hoewel de economie na twee jaar van diepe recessie een bescheiden wederopleving ondergaat, lijkt de toekomst niet langer zo veelbelovend als de Russische leiders nog maar vijf jaar geleden dachten. Als er geen serieuze economische en politieke hervormingen plaatsvinden voorspelt dit weinig goeds voor het vermogen van Poetin om zijn strategische ambities voor Rusland te verwezenlijken.

Toen Poetin in 2012 op een bankenconferentie in Moskou op het toneel verscheen met Nobelprijswinnaar Paul Krugman, leek de Russische economische crisis van 1998 een herinnering uit een ver verleden. Omdat de olieprijs destijds ruim $100 per vat bedroeg, barstte de schatkist van de staat uit haar voegen. Poetin kon dus trots op het Russische begrotingsoverschot wijzen, tegenover de grote, door de recessie veroorzaakte tekorten in het Westen. Hij was verheugd toen hij Krugman tegen het Russische publiek hoorde zeggen dat de westerse democratieën beslist tekort waren geschoten in hun aanpak van de mondiale financiële crisis.

In een andere sessie betoogde de Russische econoom Sergej Goeriev (die later het land moest ontvluchten) dat er geen hoop op diversificatie van de Russische, op grondstoffen gebaseerde economie was, zolang instellingen als de rechterlijke macht zo zwak waren. Teveel belangrijke beslissingen lagen in handen van één man. Tijdens diezelfde sessie benadrukte ik dat – als er geen fundamentele hervormingen plaatsvinden – een scherpe daling van de mondiale energieprijzen grote problemen zou veroorzaken.

Het was onvermijdelijk dat die daling zou inzetten: de prijs kelderde van $119 in februari 2012 (voor Europese Brent-olie) naar $27 in 2016. Zelfs het huidige niveau (van nog geen $50 begin juli 2017) is minder dan de helft van het recordniveau uit 2011-2012. Voor een land dat voor het leeuwendeel van zijn exportinkomsten afhankelijk is van olie en aardgas, was de prijsdaling een enorme klap die door de hele economie voelbaar was.

Het feit dat Rusland een financiële crisis heeft weten te vermijden is opmerkelijk – en grotendeels te danken aan de inspanningen van de centrale bank van het land. Gouverneur Elvira Nabioellina is dan ook twee maal uitgeroepen tot internationale centrale bankier van het jaar.

Maar de last van de aanpassing is grotendeels op de schouders van de consumenten gelegd, als gevolg van een daling met grofweg 50% van de waarde van de roebel ten opzichte van de dollar; de reële lonen en de consumptie zijn allebei scherp gedaald. Zoals een Rus het tegen mij verwoordde: vroeger nam hij duizend roebel mee naar de supermarkt, om thuis te komen met twee tassen; nu heeft hij nog maar één tas bij zich.

De schok voor de reële economie is zwaar geweest. Rusland heeft in 2015 en 2016 te kampen gehad met een productiedaling die vergelijkbaar is met wat de Verenigde Staten meemaakten tijdens de financiële crisis van 2008-2009, waarbij de krimp van het bbp in totaal ongeveer 4% bedroeg. Veel bedrijven zijn failliet gegaan, en in 2016 schatte het Internationale Monetaire Fonds dat bijna 10% van alle bankleningen niet rendeerden (een cijfer dat de ernst van de situatie zeker onderschat).

In veel gevallen kozen de banken er liever voor om opnieuw geld uit te lenen dan om verliezen in hun boeken op te nemen of bedrijven met politieke connecties het faillissement in te drijven. Maar tegelijkertijd dwong de Russische centrale bank kleinere banken op agressieve wijze om extra kapitaal op te halen en slechte leningen af te schrijven (iets waar Europese beleidsmakers een eeuwigheid over hebben gedaan). En ondanks een intensieve lobby van machtige oligarchen hield de centrale bank de rente hoog om de inflatie te beteugelen, die een niveau van ruim 15% had bereikt, maar sindsdien is gedaald naar een niveau van dichtbij de 4%.

De westerse sancties, met name de restricties die zijn opgelegd aan de banken, hebben de situatie uiteraard verscherpt. Maar de media hebben de neiging dit aspect van de economische problemen van Rusland te overdrijven. Alle landen die zwaar afhankelijk zijn van de energie-export hebben te lijden gehad, en vooral die landen die er net zoals Rusland niet in zijn geslaagd hun economieën te diversifiëren.

In een westerse economie zou een economische ineenstorting van een omvang zoals die door Rusland is ervaren politiek buitengewoon moeilijk te verstouwen zijn geweest, zoals blijkt uit de mondiale opmars van het populisme. Maar Poetin heeft de touwtjes stevig in handen kunnen houden en zal naar alle waarschijnlijkheid opnieuw met overmacht de verkiezingen winnen die voor maart 2018 op stapel staan.

De Russische staatsmedia hebben de westerse sancties de schuld voor het falen van de regering in de schoenen kunnen schuiven, en steun kunnen werven voor het avonturisme in het buitenland – zoals de annexatie van de Krim, de militaire interventie in Syrië en de inmenging in de Amerikaanse verkiezingen. De meeste Russen, voortdurend gemanipuleerd door de scholen en de media in het land, zijn ervan overtuigd dat de omstandigheden in het Westen veel slechter zijn dan bij hen thuis (een hyperbolische bewering, zelfs in het tijdperk van “fake nieuws”).

Helaas is dergelijke desinformatie niet bepaald een goed recept voor het bewerkstelligen van hervormingen. En zonder hervormingen zijn er weinig redenen om optimistisch te zijn over de groeitrend van Rusland op de langere termijn, gezien het zwakke demografische profiel, de zwakke instituties en het abjecte onvermogen om de economie te diversifiëren, ondanks de aanwezigheid van een enorm getalenteerde en creatieve bevolking.

Waar zal toekomstige groei vandaan moeten komen? Als de wereld zich in de richting van een toekomst met weinig fossiele brandstoffen blijft bewegen, zal Rusland voor een onvermijdelijke keuze komen te staan: het lanceren van economische en politieke hervormingen, of het moeten ondergaan van een voortgaande marginalisering, mét of zonder westerse sancties. Geen enkele ontmoeting tussen Amerikaanse en Russische presidenten kan hier verandering in brengen.

Vertaling: Menno Grootveld