4

Een economisch ultimatum voor de Arabische wereld

WASHINGTON, DC – Als de landen van het Midden-Oosten geen werkelijke vooruitgang gaan boeken op het terrein van fundamentele politieke en economische hervormingen, is verdere regionale onrust onvermijdelijk. Nu de verdelingssystemen die door de overheden tientallen jaren overeind zijn gehouden zich op een breekpunt bevinden, moeten beleidsmakers beginnen aan het moeilijke, maar niet onmogelijke proces van het opstellen van een nieuw sociaal contract.

Dat contract is in de Arabische landen aan het begin van deze eeuw gaan afbrokkelen, toen de overheden met hun omvangrijke begrotingen en opgezwollen bureaucratieën niet langer konden voorzien in een adequaat aanbod van fundamentele voorzieningen als gezondheidszorg en onderwijs, en evenmin een toereikend aantal banen konden creëren of de voedsel- en brandstofsubsidies in stand konden houden. Maar ondanks de verminderde voorzieningen zijn de meeste leiders erop blijven staan dat hun volkeren zich aan hun verplichtingen uit het contract hielden door geen betekenisvolle deelname aan het publieke leven op te eisen.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

Arabische overheden hebben hun inefficiënte economieën tientallen jaren lang op de been kunnen houden doordat zij konden leunen op de olie-inkomsten. De afgelopen decennia hebben de meeste Arabische landen op de een of andere manier geprofiteerd van de overvloedige olie- en gasvoorraden in het Midden-Oosten. Landen die fossiele brandstoffen produceerden gebruikten de winsten om de loyaliteit van hun burgers te kopen en verzorgingsstaten in te richten; en de niet-olieproducerende landen genoten de voordelen van hulp, kapitaalinstroom, en geld dat naar huis werd gestuurd door onderdanen die werkzaam waren in de landen die rijk waren aan hulpbronnen.

Omdat de regeringen van de olieproducerende landen hun inkomsten hebben gebruikt om te voorzien in de meeste behoeften van hun onderdanen – zoals banen, voorzieningen en gunsten – hebben zij een cultuur van afhankelijkheid bevorderd, en niet het eigen initiatief en ondernemerschap gestimuleerd om de particuliere sector uit te breiden. Omdat ze geen belastingen hoefden te betalen, hadden hun burgers bovendien weinig redenen om het autoritarisme uit te dagen. De politieke cultuur weerspiegelde een eenvoudig principe: “geen belastingheffing, geen vertegenwoordiging”.

Nu de olieprijzen dalen en waarschijnlijk de komende jaren – zo niet voorgoed – aan de lage kant zullen blijven, wordt het economische systeem van de meeste landen in het Midden-Oosten met een aanzienlijke uitdaging geconfronteerd. Saoedi-Arabië verhoogt bijvoorbeeld de belastingen, kort de binnenlandse subsidies en vervangt zijn beleid van het doen van schenkingen door investeringen in het buitenland. Het koninkrijk heeft heel lang financiële steun verleend aan Egypte, Jordanië en andere landen in de regio, dus deze verschuiving zal druk uitoefenen op deze regeringen om de groei van hun particuliere sector te bevorderen ter verbetering van hun economische prestaties.

Maar nu de regeringen van de Arabische landen de grenzen van hun vermogen hebben bereikt om meer mensen in dienst te nemen, de staatsschuld te laten stijgen en buitenlandse subsidies aan te trekken, zullen de leden van de politieke en economische elite van deze landen, die zijn bevoorrecht door het huidige economische systeem, zich waarschijnlijk verzetten tegen de pogingen om tot substantiële hervormingen te komen. En we mogen nog meer oppositie verwachten van de staatsbureaucratieën, die iedere visie ontberen op een transitie naar een inclusief en duurzaam economisch model.

Toch kunnen de landen van het Midden-Oosten niet hopen zonder een dergelijke transitie welvarende economieën te kunnen ontwikkelen. Na decennialang afhankelijk te zijn geweest van inkomsten uit natuurlijke hulpbronnen, moeten deze landen nu niet alleen overstappen op nieuwe groeimodellen, maar ook op meer representatieve bestuursvormen. Als aan de Arabische burgers wordt gevraagd lagere subsidies, minder overheidsbanen en minder staatsvoorzieningen te aanvaarden, zullen ze een groter aandeel in het besluitvormingsproces opeisen.

Zoals het er nu voor staat, zit de Arabische wereld klem tussen een onhoudbare economische en politieke status quo en het inclusieve, op verdiensten gebaseerde economische systeem, waarvan de minder kortzichtige mensen in de regio weten dat het ervoor in de plaats dient te komen. Té veel Arabische regeringen hebben zichzelf in deze onhoudbare positie gemanoeuvreerd, omdat ze weinig aandacht hebben besteed aan de opbouw van de bestuursinstellingen die hun landen nodig hebben.

De eerste golf van Arabische opstanden, die begon in december 2010 en heeft geleid tot de Arabische Lente van 2011, was een reactie op de ineenstorting van het oude sociale contract. In de huidige perfecte storm van dalende olieprijzen en gesloten politieke systemen zou met gemak een nieuwe protestgolf kunnen ontstaan, vooral op die plekken waar overheden niet onderkennen dat het einde van de afhankelijkheid van de staat het einde van het oude sociale contract betekent.

Voor deze regeringen zijn economische hervormingen nu een zaak van overleven. In een opener systeem zullen Arabische overheden veel door de staat gecontroleerde bedrijven moeten privatiseren, en het voor ondernemers veel makkelijker moeten maken start-ups te registreren en nieuwe bedrijven te lanceren. En uiteindelijk zullen de economische hervormingen in de Arabische staten alleen maar slagen als de burgers een krachtiger stem in het bestuur krijgen.

Fake news or real views Learn More

Tunesië is het enige land waar een nieuw sociaal contract het oude economische model is gaan vervangen. De rest van de Arabische wereld ziet zich geconfronteerd met twee alternatieven. Haar leiders kunnen gaan vechten tegen de kanker van een onhoudbare status quo, met alle pijn en onzekerheid die met zo'n strijd gepaard zal gaan; of ze kunnen wachten totdat die kanker terminale proporties heeft aangenomen, waarna ze erdoor zullen worden verslonden.

Vertaling: Menno Grootveld