Skip to main content

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated Cookie policy, Privacy policy and Terms & Conditions

guriev24_ Peter KovalevTASS via Getty Images_putin broadcast Peter Kovalev/TASS via Getty Images

Poetins betekenisloze coup

PARIJS – Vladimir Poetin lijkt bezig te zijn met een opzetje om de leider van Rusland te blijven tot ruim na het einde van zijn presidentschap, tot verbazing van niemand. In zijn jaarlijkse toespraak over de toestand van het land vorige week heeft hij een routekaart onthuld voor het reviseren van de Russische politieke instellingen, wat een grote constitutionele omwenteling impliceert. Het hele kabinet, onder leiding van premier Dmitri Medvedev, heeft onmiddellijk zijn ontslag ingediend.

Poetins voorstellen zijn vaag, en bij tijd en wijle tegenstrijdig. Maar ze bieden waardevolle inzichten in zijn plannen voor ná 2024, als zijn tweede opeenvolgende ambtstermijn – en wettelijk gezien zijn laatste – ten einde komt. Om te beginnen wil Poetin bevoegdheden overhevelen van de president naar de staatsdoema (het parlement), en substantiële, tot nu toe niet nader benoemde bevoegdheden overdragen aan een door Poetin geleide staatsraad (die niet vermeld wordt in de grondwet) en een veiligheidsraad (wel vermeld, maar niet beschreven in de grondwet).

Andere voorgestelde veranderingen omvatten de afschaffing van constitutionele checks and balances, de virtuele eliminatie van de rechterlijke onafhankelijkheid, het verlies aan autonomie van gemeentelijke overheden, en de voorrang van Russische wetten op internationale verplichtingen. De Russische grondwet is er heel helder over dat alleen een grondwettelijke vergadering deze grondbeginselen van het Russische politieke systeem mag veranderen, maar Poetin heeft gezegd dat hij die niet bijeen gaat roepen. In deze zin heeft zijn toespraak een open en transparant plan voor een coup blootgelegd, of – preciezer geformuleerd – wat politicologen een zelf-coup noemen, of autogolpe – ooit een favoriet instrument van Latijns-Amerikaanse caudillos.

In feite is deze coup een non-event: de dramatische revisie van de politieke instellingen impliceert geen verandering van het Russische politieke regime. Per definitie is een politiek regime een reeks regels, formeel of informeel, die de selectie van leiders en beleid bepalen. Vóór de coup was Poetin in deze beide opzichten oppermachtig. Na de coup zal dit nog steeds het geval zijn, en hij is ook van plan om dat zo te houden. Zoals Vyacheslav Volodin, voorzitter van de staatsdoema, het in 2014 stelde (toen hij plaatsvervangend stafchef van Poetin was): “Er is Poetin, en er is Rusland. Zonder Poetin geen Rusland.”

Het land zal de man uiteraard overleven. Volodin verwees met zijn uitspraak naar het Russische politieke regime, dat Poetin naar zijn evenbeeld heeft geschapen. Dat regime kan uiteindelijk hervormd worden, maar waarschijnlijk pas nadat Poetin niet meer aan de macht is.

Of Poetin uit de macht ontzet zal worden is al heel lang geen serieuze vraag meer. Sommigen hadden misschien gedacht (of gehoopt) dat hij ervoor zou kiezen om in 2024 met pensioen te gaan. Als dat het geval zou zijn geweest, zou hij daartoe voorbereidingen hebben getroffen door checks and balances te introduceren die gericht zijn op de bescherming van zijn veiligheid en welzijn na zijn aftreden.

Project Syndicate is conducting a short reader survey. As a valued reader, your feedback is greatly appreciated.

Take Survey

Door plannen aan te kondigen om die checks and balances juist te ontmantelen heeft Poetin heel duidelijk gemaakt dat hij van plan is vast te houden aan de macht, ook al blijft het onzeker hoe hij het systeem zal structureren. De Russische elites hebben ongetwijfeld Poetins opties besproken toen hij in 2018 aan zijn huidige termijn begon. Hij zou bijvoorbeeld een nieuwe unie met Wit-Rusland kunnen aangaan, die hem in staat zou stellen de klok voor de afloop van zijn ambtstermijn een herstart te geven.

Poetin heeft ervoor gekozen het voorbeeld te volgen van de president van Kazachstan, Nursultan Nazarbajev, die aftrad als president, maar een groot deel van de macht in handen heeft gehouden. Kort vóór zijn aftreden heeft Nazarbajev de veiligheidsraad van Kazachstan versterkt, om daar vervolgens voorzitter van te worden. Hij werd ook officieel benoemd tot “Leider van de Natie,” met een veto over alle belangrijke benoemingen.

Poetin lijkt ook de basis te willen leggen voor de keuze van een loyale opvolger. Eén van zijn voorstellen is een strengere verblijfseis voor presidentskandidaten: momenteel moeten ze tien jaar in Rusland gewoond hebben; Poetin wil daar 25 jaar van maken. Bovendien wil hij iedereen buitensluiten die ooit burger is geweest van een andere staat of in een ander land heeft gewoond. Wie Poetin ook probeert te treffen met deze regel – wellicht oppositieleider Michail Chodorkovski, die Rusland in 2013 verlaten heeft – zal anders blijkbaar een te grote bedreiging vormen voor zijn geprefereerde opvolger.

Het voorstel om het primaat van internationale wetten, overeenkomsten en beslissingen van internationale lichamen in Rusland af te schaffen lijkt soortgelijke doelen te dienen. Het Europese Hof voor de Mensenrechten maakt regelmatig de strafrechtelijke veroordelingen van de door Poetin gecontroleerde rechterlijke macht ongedaan van een andere populaire oppositiefiguur, Alexei Navalny.

Om de weerstand tegen dit machtsspel tegen te gaan heeft Poetin ook een stijging aangekondigd van de jaarlijkse sociale uitgaven met ongeveer 0,5% van het bbp. En hij heeft de zeer impopulaire Medvedev vervangen door een zeer competente, maar fletse technocraat, Michail Mishustin, die eerder de leiding had over de belastingadministratie.

Net als Poetins andere “niet-politieke” premiers – Michail Fradkov (2004-ʼ07) en Viktor Zubkov (2007-ʼ08) – is het handig dat Mishustin het charisma ontbeert om hem uit te dagen. En hoewel Mishustin gerespecteerd wordt vanwege het stroomlijnen en digitaliseren van het belastingstelsel, wordt zijn populariteit gedrukt door het feit dat de belastinginning onder zijn leiderschap drastisch is toegenomen.

Poetin lijkt aan alles te hebben gedacht. Maar het feit dat hij het nodig vindt om zó ver te gaan om zichzelf en zijn potentiële opvolger te beschermen laat zien hoe penibel zijn positie is. Zijn doorgaans hoge populariteit was in december 2019 naar het (voor zijn doen) schamele niveau van 64% gezakt. Een loyalistische opvolger zal dat niveau waarschijnlijk bij lange na niet halen.

De boodschap van Poetins recente toespraak is dus niet dat het Russische regime getransformeerd gaat worden. Dat is niet zo – zoals de financiële markten, die geen krimp gaven, lijken te erkennen. De boodschap is eerder dat Poetin weet dat zijn regime zich aan de verkeerde kant van de geschiedenis bevindt – en hij is vastbesloten om het daar te houden.

Vertaling: Menno Grootveld

https://prosyn.org/cXCsYYKnl;

Edit Newsletter Preferences

Set up Notification

To receive email updates regarding this {entity_type}, please enter your email below.

If you are not already registered, this will create a PS account for you. You should receive an activation email shortly.