Opposition supporters attend an unauthorized anti-Putin rally OLGA MALTSEVA/AFP/Getty Images

Weg met tsaar Poetin

SAN FRANCISCO – De protesten die door Rusland golfden in de aanloop naar Vladimir Poetins vierde inauguratie als president zijn volgens een bekend scenario verlopen. De politie verklaarde de bijeenkomsten illegaal, en de media bagatelliseerden hun omvang. Alexei Navalny, de voornaamste organisator van de protesten en de facto oppositieleider, werd op dramatische wijze gearresteerd toen hij door de politie uit een betoging in Moskou werd weggesleept. Op 15 mei werd hij veroordeeld tot dertig dagen gevangenisstraf. Ruim 1600 betogers in het hele land werden geslagen en vastgezet.

Maar één onderdeel van de recente protesten was afkomstig uit een veel oudere show. De strijdkreet “Weg met de tsaar!” werd aan de vergetelheid ontrukt en in de straten van Moskou gescandeerd, bijna honderd jaar nadat de laatste tsaar, Nicolaas II, doorzeefd werd met bolsjewistische kogels in een kelder in Jekaterinenburg.

Een eeuw daarvóór, in een poging zijn vriend Pjotr Tsjaadajev, een filosoof die gek was verklaard wegens zijn kritiek op tsaar Nicolaas I, op te beuren, had de dichter Alexander Poesjkin de komst van betere tijden voorspeld, als “Rusland uit haar slaap zal worden wakker geschud.” Op  “de ruïnes van de autocratie,” zo schreef hij, “zullen onze namen gebeiteld worden!”

Bijna tweehonderd jaar en drie revoluties later keek het bronzen beeld van Poesjkin, vanaf zijn voetstuk in het midden van het plein dat zijn naam draagt, uit over de menigte moderne landgenoten met papieren namaak-kronen, die nog steeds trachtten Rusland uit zijn “eeuwenlange slaap” te verlossen – en naar hun met zwepen zwaaiende tegenstanders in Kozakken-uniformen. De naam van Poesjkin mag dan op veel monumenten staan gebeiteld, zijn voorspelling moet nog steeds uitkomen.

Hoewel Poetin een product van de Sovjet-Unie is, waar “tsaar” een scheldwoord was, geeft hij blijk van aanzienlijke genegenheid voor de autocraten van weleer. Met de fervente steun van de Russisch-orthodoxe kerk heeft hij onbarmhartig het concept van de staatsmacht als iets heiligs gepropageerd, en verzet daartegen als heiligschennis voorgesteld. Hij heeft de troon van de Byzantijnse keizers op de Heilige Berg Athos in Griekenland bestegen, en zijn eindeloze presidentschap afgeschilderd als een last die hij moet dragen, in dienst van land en volk.

Waar de bolsjewistische leiders de monumenten voor de tsaren lieten afbreken, heeft Poetin enorme monumenten laten neerzetten voor Vladimir de Grote in Moskou en Alexander III op de Krim. Vier jaar voordat hij het eeuwfeest van de Russische Revolutie in 2017 aan zich voorbij liet gaan, heeft hij overdadige vieringen van de 400e verjaardag van het Huis Romanov gesponsord.

What do you think?

Help us improve On Point by taking this short survey.

Take survey

Met de strijdkreet van de recente protesten heeft Navalny – Poetins onverzettelijke tegenstander, die de waarheid blijft eisen van zijn regering, zelfs als haar agenten hem weer naar een nieuwe gevangeniscel afvoeren – Poetins imperiale ambities getart. De betogingen waren dus zowel een erkenning als een uitdaging van Poetins autocratische regeringsstijl.

Poetin heeft alle troeven in handen. Navalny beschikt alleen maar over een YouTube-kanaal, terwijl Poetin het hele staatsapparaat controleert, een onderdrukkingsmechanisme dat groter is dan enige tsaar ooit in handen heeft gehad – en één dat door tientallen jaren van totalitarisme vrijwel onoverwinnelijk is gemaakt. Naast het uit de kluiten gewassen leger en de krachtige veiligheidsdiensten is er nu ook de Nationale Garde van de Russische Federatie, of Rosgvardiya, een contingent van zo'n 340.000 soldaten, door Poetin in 2016 opgericht, dat rechtstreeks aan hem verantwoording verschuldigd is.

Poetin voert tevens het beheer over een zeer effectieve propaganda-machine, die zich bedient van een postmoderne pastiche op oude Sovjet-slogans, prerevolutionaire religieuze rituelen en ultramoderne marketingtrucs, geïnspireerd door het “consumentistische” westen. “Niets is waar en alles is mogelijk,” zo luidt de retoriek.

Ogenschijnlijk werkt het systeem van Poetin. Uit officiële onderzoeken blijkt dat 86% van de Russen – en het is bijna altijd 86% – hem in alles steunen, van de annexatie van de Krim tot zijn jongste termijn als president. Maar Poetins ambities als postmoderne autocraat kunnen ook zijn Achilleshiel blijken te zijn. Autocraten zien de uitingen van liefde en bewondering van hun volk vaak onterecht aan voor iets echts. De waarheid over de werkelijke gevoelens van mensen blijft onmogelijk te achterhalen.

Nu de Russische economie stagneert, grotendeels als gevolg van de internationale sancties en de contra-sancties van het Kremlin, zal de ontevredenheid blijven smeulen. Iedere schok – zelfs een schijnbaar kleine schok – kan die ontevredenheid doen overkoken. Op dat moment is het misschien niet langer genoeg om zich te beperken tot concurrenten en dissidenten; dan zou Poetin zijn toevlucht moeten nemen tot Stalin-achtige massa-repressie.

Hoe levensvatbaar zo'n dictatuur zou zijn in het internettijdperk blijft een open vraag. Kijk naar de mislukte pogingen van het Kremlin om Telegram, Ruslands grootste sms-dienst, te blokkeren: in plaats van de ontevredenheid de kop in te drukken, is de steun voor de recente protesten er juist door aangewakkerd.

De loyaliteit van de Russen is moeilijk vast te pinnen. Dezelfde mensen die urenlang in de kou stonden om Nicolaas II aan boord te zien gaan van zijn koninklijke schip kwamen tien jaar later tegen hem in opstand. De mensen houden zich misschien een tijdje gedeisd, zoals ze dat waren aan het einde van een ander meesterwerk van Poesjkin, de tragedie “Boris Godoenov,” toen een valse tsaar de troon besteeg. Maar stilzwijgen is niet altijd hetzelfde als instemming.

De recente protesten kunnen onbetekenend lijken in vergelijking met de omvang van de repressieve middelen die Poetin tot zijn beschikking heeft en het spektakel van zijn inwijding.  Maar het is lastig de geschiedenis te negeren waarnaar de betogers verwijzen. In zijn smachten naar een kroon vergeet Poetin dat de Russische monarchie, ondanks alle pracht en praal, altijd een mijnenveld is geweest, omdat de minachting voor het recht van een autocraat hem kwetsbaar maakt voor volksjustitie.

Nu hij reikt naar de tsarenkroon, riskeert Poetin de weg te plaveien voor een nieuwe ronde van geweld. Of die opstand eindelijk de profetie van Poesjkin in vervulling zal doen gaan of niet, Rusland zou erdoor verscheurd worden – en de aspirant-tsaar van vandaag vermoedelijk naar de mestvaalt van de geschiedenis verwijzen.

Vertaling: Menno Grootveld

http://prosyn.org/7V2DQbj/nl;

Handpicked to read next

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated cookie policy and privacy policy.