21

Nieuwe doelstellingen voor de EU

LONDEN – De meest angstaanjagende periodes in de geschiedenis zijn vaak interregnums geweest – tussen de dood van de ene koning en de komst van de volgende. Wanorde, oorlog en zelfs ziekten kunnen het vacuüm binnenstromen als, zoals Antonio Gramsci het in zijn Prison Notebooks omschreef, “het oude sterft en het nieuwe nog niet geboren kan worden.” De ontwrichting en verwarring van 2016 kunnen niet in de schaduw staan van de onrust tijdens de periode van het interbellum, toen Gramsci dit schreef, maar zijn beslist symptomen van een nieuw interregnum.

Na het einde van de Koude Oorlog werd de wereld bijeengehouden door een door de Amerikanen gegarandeerde veiligheidsorde en een door Europa geïnspireerde juridische orde. Maar nu zijn beide systemen op hun retour, zonder dat er al alternatieven voor zijn. Anders dan in 1989 is dit geen crisis van één bepaald soort systeem. Landen, zo verschillend van aard als Brazilië, China, Rusland en Turkije, staan onder verhoogde politieke en economische druk.

Erdogan

Whither Turkey?

Sinan Ülgen engages the views of Carl Bildt, Dani Rodrik, Marietje Schaake, and others on the future of one of the world’s most strategically important countries in the aftermath of July’s failed coup.

Zelfs als de nachtmerrie van een president Trump kan worden vermeden, wat steeds waarschijnlijker lijkt, kunnen de Verenigde Staten niet langer optreden als mondiale politie-agent. Machten als Rusland, Iran en China proberen een Amerikaanse reactie uit te lokken in Oekraïne, Syrië en de Zuid-Chinese Zee. En Amerikaanse bondgenoten als Turkije, Saoedi-Arabië, Polen en Japan smeden een onafhankelijk en assertief buitenlands beleid ter compensatie van een Amerika dat zijn vroegere verplichtingen niet meer kan en wil nakomen.

Intussen ondermijnt de afnemende samenhang van de Europese Unie haar morele gezag op het wereldtoneel. Veel van de mondiale instellingen die Europese waarden en normen weerspiegelen – van de Wereldhandelsorganisatie en het Internationale Strafhof tot de United Nations Framework Convention on Climate Change – zitten muurvast.

Op regionaal niveau vallen de drie elementen van de Europese orde uit elkaar: de Verenigde Staten proberen hun investeringen in de NAVO omlaag te brengen, de Europese Unie legt niet langer de nadruk op uitbreiding, en de chaos in het Midden-Oosten en Oekraïne maakt een lachertje van de Europese Neighborhood Policy. De opkomst – en wederzijdse toenadering – van illiberale krachten in Rusland en Turkije betekent dat de Europese Unie niet langer de enige pool is die aantrekkingskracht uitoefent in de regio.

Erger nog: de Europese integratie is de weg terug ingeslagen, waarbij de lidstaten proberen zichzelf af te zonderen van de buitenwereld, in plaats van dat ze trachten hun gedeelde waarden te exporteren. Als gevolg daarvan zijn de grootste dreigingen voor de vrijhandel en de open samenleving niet van externe, maar van binnenlandse herkomst. Zelfs in Duitsland, dat lange tijd immuun leek te zijn voor dergelijke druk, heeft de minister van Binnenlandse Zaken het over een burka-verbod (een maatregel die slechts 300 mensen zou treffen), terwijl de vice-kanselier heeft verklaard dat de Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP) tussen de EU en de VS dood is nog vóórdat het lichaam goed en wel koud is.

De EU heeft de afgelopen decennia bewezen een kracht voor mondialisering te kunnen zijn – door obstakels tussen volkeren en naties op te ruimen. Maar vandaag de dag hangt het voortbestaan van de EU ervan af of zij in staat zal zijn aan te tonen haar burgers te kunnen beschermen tegen de krachten die zij zelf heeft helpen bevorderen.

Het instandhouden van de vier vrijheden die de kern uitmaken van het Europese project – het vrije verkeer van mensen, goederen, kapitaal en diensten binnen Europa – zal alleen mogelijk zijn als de regeringen van de EU een geloofwaardig beleid hebben om de meest kwetsbaren in hun samenlevingen te beschermen. Dat zal beteken dat de bescherming van de externe grenzen van de EU moet worden verbeterd, dat binnenlandse slachtoffers van de migratie en de vrijhandel moeten worden gecompenseerd, en dat de angst van het publiek voor het terrorisme moet worden gesust.

Het gevaar is dat veel van waar de EU terecht op heeft aangedrongen in de goede tijden nu, tijdens het huidige interregnum, het uiteenvallen ervan kan versnellen. Gezien de grote onzekerheid over de toekomstige toestand van Europa en de wereld lijkt het praten over uitbreiding van de EU of TTIP bijvoorbeeld zinloos – of erger, omdat zelfs het aangaan van dergelijke gesprekken beslist in de kaart van de Eurosceptici zal spelen.

De EU moet onderscheid gaan maken tussen kerndoelstellingen en perifere prioriteiten. Voor kwesties zoals de betrekkingen van de EU met Rusland en Turkije (en de relaties van deze twee landen met elkaar) moeten de lidstaten het eens worden over een beleid dat de belangen van iedereen erkent. Maar op andere gebieden is veel grotere flexibiliteit aan te raden, inclusief de toezeggingen over de verplaatsing van vluchtelingen en het naleven van de eurozoneregels, waar excessieve rigiditeit de Europese eenheid onder spanning kan zetten en kan laten knappen.

Naast het voorkomen van een bondgenootschap tussen Rusland en Ankara moet er door de EU ook opnieuw worden nagedacht over haar doelen in haar onmiddellijke omgeving. Hoewel de Balkanlanden die geen deel uitmaken van de EU jarenlang buiten de EU zullen blijven, bevinden zij zich wel al in de Europese veiligheidszone, en de Europeanen moeten bereid zijn militair tussenbeide te komen als zich uitbraken van geweld voordoen. Bovendien moeten de leiders van de EU een bredere definitie van vrede nastreven dan louter “het afwezig zijn van oorlog”, inclusief politieke en sociale stabiliteit en het voorkomen van radicalisering in Bosnië en Kosovo.

Voor Georgië, Oekraïne en Moldavië moet het doel het bevorderen van stabiele en voorspelbare regeringen zijn. De komende paar jaar moet de EU deze landen zien als onafhankelijke bufferstaten in plaats van als kandidaat-lidstaten. Het zal bijzonder belangrijk zijn om geen rode lijnen te trekken die de EU niet bereid is te verdedigen.

In het getroebleerde Midden-Oosten kan de EU niet hopen de centrale rol te vervullen. Maar de landen van de EU kunnen hun bevolkingen niet tegen instabiliteit beschermen als ze louter toeschouwer blijven. Met name in Syrië en Libië moet de EU een scherper afgebakende rol spelen, samen met de regionale machten – en met de VS en Rusland –, om politieke processen te bevorderen die kunnen bijdragen aan de terugdringing van het geweld, het bieden van humanitaire hulp en het indammen van de stroom vluchtelingen.

Eén van de voornaamste uitdagingen van de EU zal het definiëren van succes in een defensief tijdperk zijn. Tijdens de hoogtijdagen van de uitbreiding was het doel het verdiepen van de integratie en het verbreden van de greep van de EU in heel Europa. Maar nu betekent succes het voorkomen dat landen de EU verlaten of haar instellingen uithollen.

Support Project Syndicate’s mission

Project Syndicate needs your help to provide readers everywhere equal access to the ideas and debates shaping their lives.

Learn more

De geschiedenis beweegt zich in cirkels. Het interregnum zal uiteindelijk ten einde komen en een nieuwe orde zal het licht zien. Wat zeker is, is dat de overlevenden en erfgenamen van de oude orde de regels voor de nieuwe zullen opstellen. Het doel van de EU, louter bereikbaar met behulp van flexibiliteit en moed, moet zijn een levensvatbaar project te blijven – en dus een van de auteurs van de nieuwe regels te zijn.

Vertaling: Menno Grootveld