Skip to main content

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated Cookie policy, Privacy policy and Terms & Conditions

berlinwallGettyImages113976143 Patrick PIEL/Gamma-Rapho via Getty Images

De opkomst van het nationalisme na de val van de Berlijnse Muur

BERLIJN – De val van de Berlijnse Muur in de nacht van 8 november 1989 heeft de ineenstorting van het communisme in Europa op dramatische en plotselinge wijze versneld. Het einde van de reisbeperkingen tussen Oost- en West-Duitsland was de doodsklap voor de gesloten samenleving van de Sovjet-Unie. Tegelijkertijd was het een hoogtepunt in de opkomst van de open samenlevingen.

Ik was tien jaar eerder betrokken geraakt bij wat ik mijn politieke filantropie noem. Ik werd een pleitbezorger van het concept van de open samenleving dat in mij was verankerd door Karl Popper, mijn mentor op de London School of Economics. Popper had me geleerd dat perfecte kennis niet haalbaar was, en dat totalitaire regimes, die beweerden de ultieme waarheid in pacht te hebben, alleen maar met repressieve middelen konden zegevieren.

In de jaren tachtig steunde ik dissidenten in het hele Sovjet-imperium, en in 1984 was ik in staat een stichting op te richten in mijn land van herkomst, Hongarije. Die stichting bood financiële steun aan iedere activiteit die niet was geïnitieerd door de eenpartijstaat. Het idee was dat mensen, door het aanmoedigen van activiteiten buiten de partij om, zich bewust zouden worden van de valsheid van het officiële dogma – en het werkte wonderwel. Met een jaarlijks budget van $3 mln werd de stichting sterker dan het ministerie van Cultuur.

Ik raakte verslaafd aan de politieke filantropie, en toen het Sovjet-imperium instortte richtte ik in het ene na het andere land stichtingen op. Mijn jaarbudget sprong van $3 mln naar $300 mln in slechts een paar jaar tijd. Het waren onstuimige tijden. Open samenlevingen waren in opkomst en internationale samenwerking was het dominante geloof.

Dertig jaar later is de situatie heel anders. De internationale samenwerking is op serieuze hindernissen gestuit, en het nationalisme is het dominante geloof geworden. Tot nu toe is het nationalisme veel krachtiger en disruptiever gebleken dan het internationalisme.

Dit was geen onvermijdelijke uitkomst. Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991 kwamen de Verenigde Staten bovendrijven als de enige overgebleven supermacht, maar het lukte de VS niet om de verantwoordelijkheden na te leven die deze positie met zich meebracht. De VS waren meer geïnteresseerd in het genot van de vruchten van hun overwinning in de Koude Oorlog. Ze waren niet bij machte een helpende hand te reiken aan de landen van het voormalige Sovjet-blok, die in zwaar weer waren beland. Bovendien hielden zij vast aan de voorschriften van de neoliberale Washington Consensus.

Subscribe now
ps subscription image no tote bag no discount

Subscribe now

Subscribe today and get unlimited access to OnPoint, the Big Picture, the PS archive of more than 14,000 commentaries, and our annual magazine, for less than $2 a week.

SUBSCRIBE

Dat is het moment waarop China begon aan zijn verbazingwekkende reis van economische groei, mogelijk gemaakt daar zijn toetreding – met Amerikaanse steun – tot de Wereldhandelsorganisatie en de internationale financiële instellingen. Uiteindelijk nam China de plaats in van de Sovjet-Unie als mogelijke rivaal van de VS.

De Washington Consensus ging ervan uit dat de financiële markten in staat zijn hun eigen excessen te corrigeren; en als zij dat niet deden zouden de centrale banken ervoor zorgen dat noodlijdende instellingen zouden fuseren tot nóg grotere. Dit was een vals geloof, zoals werd aangetoond door de mondiale financiële crisis van 2007-2008.

De crash van 2008 maakte een einde aan de onbetwiste mondiale dominantie van de VS en gaf de opkomst van het nationalisme een enorme impuls. Die crash zorgde er ook voor dat het tij zich tegen de open samenleving ging keren. De bescherming die dit soort samenlevingen hadden genoten van de VS was altijd indirect en soms ontoereikend geweest, maar het wegvallen ervan maakte hen bijzonder kwetsbaar voor het gevaar van het nationalisme. Het koste me enige tijd om dit te beseffen, maar de bewijzen waren onweerlegbaar. Open samenlevingen werden wereldwijd in het defensief gedrongen.

Volgens mij werd het dieptepunt in 2016 bereikt, met het Brexit-referendum in Groot-Brittannië en de verkiezing van de Amerikaanse president Donald Trump, maar dit is nog geen uitgemaakte zaak. Het perspectief voor de open samenlevingen wordt verslechterd door de uitzonderlijk snelle ontwikkeling van de kunstmatige intelligentie. Die kan instrumenten van sociale controle opleveren die onderdrukkende regimes kunnen helpen, maar een dodelijk gevaar vormen voor open samenlevingen.

De Chinese president Xi Jinping is bijvoorbeeld begonnen met het uitrollen van een zogenoemd sociaal kredietsysteem. Als hij erin slaagt om dit te voltooien, zal de staat de totale controle verkrijgen over zijn burgers. Verontrustend genoeg vinden de Chinese burgers het sociale kredietsysteem aantrekkelijk, omdat het hen de diensten biedt die zij voorheen moesten ontberen, belooft misdadigers te zullen opsporen en vervolgen, en burgers een richtsnoer biedt hoe ze uit de problemen moeten blijven. Nog verontrustender is dat China het sociale kredietsysteem wereldwijd aan aspirant-dictators kan verkopen, die vervolgens politiek afhankelijk van China zullen worden.

Gelukkig heeft Xi’s China een Achilleshiel: het is afhankelijk van de VS voor de levering van de microprocessoren die 5G-bedrijven als Huawei en ZTE nodig hebben. Maar helaas heeft Trump laten zien dat hij zijn persoonlijke belangen voorrang geeft boven de nationale, en 5G is geen uitzondering. Zowel hij als Xi verkeert in eigen land in de politieke problemen, en in de handelsbesprekingen met Xi heeft hij Huawei op tafel gelegd: hij heeft microchips veranderd in onderhandelingsobjecten.

De uitkomst is onvoorspelbaar, omdat die afhangt van een paar beslissingen die nog niet zijn genomen. We leven in revolutionaire tijden, waarin het aantal mogelijkheden veel groter is dan gebruikelijk en de uitkomst nog onzekerder is dan in normale tijden. We kunnen alleen maar bogen op onze overtuigingen.

Ik ben toegewijd aan de doelstellingen die door open samenlevingen worden nagestreefd, of ze nu aan de winnende of aan de verliezende hand zijn. Dat is het verschil tussen werken voor een stichting en proberen geld te verdienen op de aandelenmarkt.

Vertaling: Menno Grootveld

https://prosyn.org/h5GMhA5nl;
  1. pei56_Miguel CandelaSOPA ImagesLightRocket via Getty Images_xijinpinghongkongprotestmasks Miguel Candela/SOPA Images/LightRocket via Getty Images

    China’s Risky Endgame in Hong Kong

    Minxin Pei

    In 2017, Chinese President Xi Jinping declared that by the time the People’s Republic celebrates its centenary in 2049, it should be a “great modern socialist country” with an advanced economy. But following through with planned measures to tighten mainland China's grip on Hong Kong would make achieving that goal all but impossible.

    2