7

De Oktoberrevolutie in post-waarheid Rusland

MOSKOU – Rusland is verwikkeld in een strijd tussen de officiële geschiedenis (het verhaal van de staat) en de contra-historie (het verhaal van de burgermaatschappij en de herinneringen van het volk). Met het eeuwfeest van de Oktoberrevolutie in aantocht zal deze botsing zich naar het brandpunt van het publieke leven verschuiven.

President Vladimir Poetin is de belichaming van nostalgie; niet zo zeer naar de Sovjettijd, als wel naar de heiligverklaring van de staat uit die periode, die de overheid in staat stelde om, in modern spraakgebruik, ‘fake news’ te gebruiken om zijn eigen belangen te bevorderen. In feite wordt er met een aanzienlijke dosis ambivalentie en schroom op de Oktoberrevolutie teruggekeken. Alleen het woord revolutie al is weerzinwekkend voor de moderne Russische elites, omdat het neigt voorafgegaan te worden door het epitheton ‘oranje’ of een andere ‘kleur’ – het grote schrikbeeld voor het regime van Poetin. Tegelijkertijd was de revolutie een belangrijk moment in de Russische historie en daarmee een bron van nationale identiteit.

Voor de Communistische Partij is de verjaardag een duidelijke mogelijkheid om zichzelf te presenteren als de opvolger van een grote en voortdurende antikapitalistische traditie, ofschoon een die nu de Marxistisch-Leninistische leer samenbrengt met de leer van de Russische Orthodoxe Kerk. Maar de Communistische Partij is niet langer aan de macht, en voor degenen die dit wel zijn is het veel lastiger om een coherente benadering voor het eeuwfeest te articuleren.

Gegeven het historische belang van de revolutie kan het Kremlin het zich niet veroorloven niet te herdenken. Maar in plaats van de hoognodige verzoening tussen oude vijanden – de Roden en de Witten – na te streven zal het regime waarschijnlijk een kant kiezen, om het verhaal een wending in zijn eigen voordeel te geven. Deze wending zal waarschijnlijk imperialistisch zijn.

Volgens het imperialistische narratief was Vladimir Lenin een kwade genius die het Russische Rijk uiteenscheurde toen het floreerde en zinderde van de spiritualiteit. Josef Stalin bouwde het rijk toen opnieuw op ogenschijnlijk op basis van het Marxisme-Leninisme, maar in werkelijkheid gegrondvest op traditionele Russische conservatieve waarden.

De post-Stalin ‘dooi’ van Nikita Chroesjtsjov, toen repressie en censuur werden gematigd, ondermijnde de fundamentele waarden van het imperium, waarbij de Krim aan Oekraïne verkwanseld werd. Maar vanaf eind 1964, toen Chroesjtsjov werd afgezet, ging het beter en leefden de Russen in rust en blijdschap. De val van de Sovjet-Unie, die zorgde voor een volgende scheuring van het imperium, was een enorme geopolitieke catastrofe binen de Russische historie.

In deze interpretatie waren de ijstijden in de Russische geschiedenis – perioden toen koelbloedige leiders met ijzeren vuist regeerden – goed voor het land. Tijden van dooi – perioden van democratisering en modernisering – waren slecht, en werden gekarakteriseerd door ontwrichting en geweld. Alle toespelingen van het Poetin-regime op de Stalinistische periode moeten het beeld van Poetin als moderne goede dictator bekrachtigen, die in staat is om de mondiale invloed van Rusland te herstellen en welvaart te brengen.

Dit discours heeft sommige lokale autoriteiten er toe gedreven om monumenten op te richten voor Stalin en Ivan de Verschrikkelijke, terwijl federale autoriteiten ceremonieel een monument hebben opgericht voor de Vladimir de Grote, die de orthodoxie naar het Kievse Rijk bracht. Hoe toevallig dat hij zelfs zijn naam deelt met de huidige president.

In zekere zin is de geschiedenis krachtiger dan politiek. De propaganda concentreert zich op de militaire overwinningen uit de ‘1000-jarige geschiedenis’ (copyright: Vladimir Poetin) van Rusland, om het beeld van Rusland te versterken van een vesting die wordt belegerd door het vijandige Westen. De Tweede Wereldoorlog, waaruit 70 jaar van liberale democratie in West-Europa voortkwam, wordt in Rusland gebruikt om het huidige autocratische regime te legitimeren.

Verheerlijking van het verleden kan zelfs de politieke implicaties van slechte economische prestaties compenseren. Bedenk hoe de positie van Poetin baat had bij de annexatie van de Krim – een zet die hij in historische terminologie verdedigde – ondanks de verwoestende impact voor de Russische economie. Omdat die impact grotendeels via Westerse sancties afgeleverd is, past deze handschoen de gidsende hand van Poetins imperialistische narratief naadloos.

Maar naast de biografie van de staat – de verhalen van oorlogen, bombardementen, militaire bevelhebbers, staatslieden, administratieve hiërarchie, en het opbouwen van een imperium die de officiële Russische geschiedenis vormen – bestaat er een andere geschiedenis. Het is de geschiedenis van vrijheid, die de verhalen en herinneringen van gewone mensen, dissidenten, en onafhankelijke denkers omvat.

In zijn strijd met de contra-historie probeert het regime om persoonlijke verhalen en biografieën te nationaliseren. Toen Poetin meeliep bij de informele ‘Bessmertnyi Polk’ (Onsterfelijk Regiment) mars, waarin burgers geliefden herdenken die omkwamen in de Tweede Wereldoorlog, veranderde hij het in een Kremlin-initiatief.

Maar dit soort pogingen kunnen de botsing tussen deze twee geschiedenissen niet verhullen, wat wellicht het meest duidelijk weerspiegeld wordt in de kloof tussen conservatieven en liberalen betreft het veroordelen van de repressie onder Stalin. Ook komt deze naar voren in discussies over WO2 – ofwel de ‘Grote Patriottische Oorlog’ zoals Russen hem noemen – en de turbulente jaren ‘90. In die zin kan de verjaardag van de Oktoberrevolutie ondanks zijn symboliek gezien worden als een tweederangs gebeurtenis,.

Desalniettemin zal het eeuwfeest Poetin een mogelijkheid bieden om zijn favoriete narratief te versterken: dat Rusland, dat altijd op zijn grootst geweest is onder krachtige nationalistische leiders, nu op weg is naar oude grootheid, dankzij de macht die Poetin heeft geconsolideerd. Dit is geschiedenis Russische stijl: een verleden dat dienstbaar gemaakt wordt aan toekomstige doeleinden.

Vertaling Melle Trap