28

Еуропа үшін күш біріктіру

БРЮССЕЛЬ – Бүгінгі Еуропа одағын құтқару керек әрі түбірімен қайта түлету керек. Ең бастысы - Еуроодақты сақтау, себебі Еуропаға қатер төніп тұр. Бірақ, сайлау науқаны кезінде Франция президенті Эммануэль Макрон айтқандай, Еуроодаққа деген бұрынғы қолдауды қайта қалпына келтіру де соншалық маңызды.  

Еуроодаққа ыдырау қаупі бір тұрғыдан сырттан төніп тұр. Одақты оның мақсаттарына дұшпан көзбен қарайтын елдер – Владимир Путин басқарған Ресей, Режеп Тайып Ердоған бастаған Түркия, Әбдел Фаттах әл-Сиси бастаған Египет, және қаласа бұл қатарға АҚШ президенті Дональд Трамп та қосыла алады.

Бірақ іштен де төніп тұрған қауіп бар. Еуроодақ 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін еуроаймақта қалыптасқан ахуалға көп келмейтін келісімдердің ықпалында тұр. Ортақ валютаны тұрақты ете түсетін ең қарапайым деген өзгерістердің өзін қазіргі бар келісімдерден бөлек, үкіметаралық уағдаластық негізінде ғана енгізуге болады. Еуропалық институттардың жұмысы күрделіленіп кеткендіктен, Еуроодақ кей жағдайларда қалыпты әрекет ете алмай жатыр.

Еуроаймақ әу бастағы мақсатынан бөлек, мүлде теріс бағытқа кетті. Еуроодақ ортақ игілік үшін егемендігінің бір бөлігін беретін ұстанымдары ұқсас елдердің ерікті бірлестігі болуы тиіс еді. 2008 жылғы қаржы дағдарысынан кейін еуроаймақ кредитор елдер өз міндеттерін орындай алмаған борышкер елдерге өз ережелерін күштеп таңатын одаққа айналды. Қатаң үнемдеу саясатын таңу арқылы несие берушілер борышкерлердің бас көтеріп, дамуына мүмкіндік қалдырмады.

Егер Еуроодақ шаруасын осылай жүргізе берсе, онда оңалуға ешқандай үміт жоқ. Сондықтан, бұл одақ түбірімен қайта құрылуы керек. 1950-жылдары Еуропадағы интеграцияны бастау үшін Жан Монне енгізген жоғарыдан төмен қарай басқару әдісі араға ұзақ жыл салып күшін жоғалтты. Қазір Еуроодақ институттарының жоғарыдан төмен басқару әдісін электоратты тарту үшін қажет төменнен жоғары қарай ықпал ету әдістерімен бірге пайдалану керек.

Екі тарапқа да сөзсіз зардабын тигізетін «Брекзитті» алып қарайық. Британиядан бөліну жөніндегі келіссөздер Еуроодақтың назарын өзінің проблемаларынан аулаққа бұрады, ал келіссөздер белгіленген меже – екі жылдан да ұзаққа созылуы мүмкін. Ең шынайы деген бес жыл мерзімнің өзі қазіргідей революциялық кезеңдегі саяси ахуал үшін ғасырмен тең.

Сондықтан, болашақты болжаудың мүмкін еместігін қаперде ұстай отырып, Еуроодақ Брекзит келіссөздерін конструктивті ауанда жүргізуі керек. Ұзаққа созылған «ажырасу» кезінде Британия қоғамы Еуроодақтан шыққаннан гөрі оның құрамында қалғанның әлдеқайда жақсы екенін түсіне бастайды. Бұл сценарий бойынша, Еуроодақ Британия сияқты елдер құрамына кіруге ұмтылатын ұйымға айналып, Ла-Манштың екі жағындағылар да ұстанымдарын түбірімен өзгертеді деген сөз.

Бұл екі шарттың да орындалатынына аз да болса үміт бар. Бұл үшін бүкіл Еуроодақ Брекзиттің Еуропа дезинтеграциясының басы екенін, бұдан бәрі ұтылатынын түсінуі керек. Керісінше, егер Еуроодақ әсіресе жастар үшін тартымды аймаққа айналса, бұл олардың болашақтан үмітін оятар еді.

Мұндай Еуропа қазіргі тәртіптен екі мәселе бойынша өзгеше болмақ. Біріншіден, Еуроодақ пен еуроаймақ арасында айқын айырмашылық болады. Екіншіден, бұл арқылы Еуроодақтың ескірген келісімдермен басқарылып отырғаны, ал келісімге өзгеріс енгізу мүмкін емес болғандықтан, оны басқарудың мүмкін еместігі аян болады.

Келісім-шарттарда одаққа мүше елдер талаптарға сәйкес болғанда еуроаймаққа өте алатыны жазылған. Бұдан бір қисынсыз жағдай туды: Швеция, Польша, Чехия сияқты елдер бастапқы қойылған шарттарға сай келгенімен, еуро аймағына кіруге құлшыныс танытпады.

Мұның нәтижесі жақсы болған жоқ. Еуроаймақ одақтың өзегіне айналды да, қалғандары төменгі позицияға ысырылды. Бұл өзгеруі тиіс. Еуроның шешілмеген көп мәселесі Еуроодақты ыдыратуға жол бермеуі керек.

Еуро мен Еуроодақ арасындағы қарым-қатынастың нақтыланбауы бұдан да үлкен қиындық тудырды. Мүше мемлекеттер түрлі жылдамдықпен кетіп бара жатса да, барар жері бір деген түсінік болды. Іс жүзінде мүше елдердің көпшілігі біртіндеп «етене жақын одақ» болуға қарсылық білдіре берді.

«Түрлі жылдамдықтағы» Еуропаны «әркелкі соқпақты» Еуропаға айналдыру мүше мемлекеттердің демократиялық таңдау жасауына мүмкіндік береді, болашақта мұның пайдасы көп болуы мүмкін. Қазір мүше мемлекеттер егемендігінің көп бөлігінен бас тартқаннан гөрі оны қайтаруға тырысып жатыр. Бірақ егер ынтымақтастың арқасында оң нәтиже көбейсе, онда одаққа деген көзқарас жақсарып, ал жасампаз елдердің коалициясы басқаларды да өзіне тарта түсер еді.

Үш салада ілгері жылжу қажет-ақ. Бұл салалар – Брекзиттен басталған дезинтеграция, босқындар дағдарысы және лайықты экономикалық өсімнің болмауы. Осы үш мәселе бойынша Еуропа лайықты түрде ынтымақтаса алмай отыр.

Олар, әсіресе, босқындар дағдарысы кезінде бірауызды бола алмады, және бұл тренд жалғасып жатыр. Еуропаға әлі де жан-жақты миграциялық саясат керек. Әр ел өзінің ұлттық мүддесін қорғауға тырысып, көбіне басқа мүше мемлекеттің мүддесіне қайшы әрекет етеді. Германия канцлері Ангела Меркельдің сөзінің жаны бар: босқындар дағдарысы Еуропаны күйретуі мүмкін. Бірақ біз берілмеуіміз керек. Егер Еуропа босқындар дағдарысын жеңілдетуде едәуір жетістікке жетсек, бұл үдеріс оң бағытқа қарай өзгереді.

Өз басым осындай импульсқа сенемін. Тіпті Макрон сайланғанға дейін-ақ наурызда Нидерландыда өткен жалпыұлттық сайлауда голланд ұлтшылы Гирт Уилдерс жеңілген соң Еуроодақтағы саяси процесті жоғарыдан төмен қарай жақсы жағына өзгертуге мүмкіндік беретін сәт туғанын байқадық. Жалғыз еуропашыл кандидат Макрон Францияда жеңіске жеткен соң қыркүйектегі Германияда өтетін сайлаудың жақсы нәтижесіне сене бастадым. Ондағы комбинациялардың көбі ақыр соңында еуропашыл коалицияның құрылуына алып келуі мүмкін. Әсіресе, егер антиеуропалық әрі ксенофобиялық «Германияға балама» әрі қарай күйрей берсе. Бұл еуропашыл импульс ақыр соңында ең үлкен қатер – Италиядағы банк және миграция дағдарысынан шығара алады.

Сонымен бірге мені қазір болып жатқан, әсіресе жастар көп қолдап отырған, аяқастынан болған қарапайым бастамалар қуантады. Ойыма қараша айында Франкфуртта құрылып, құрлықтың 120 қаласына тараған «Еуропаның лүпілі» қозғалысы, Ұлыбританиядағы «Ең жақсысы - Британияға» қозғалысы, Польшадағы Құқық пен әділет партиясына, Венгриядағы Виктор Орбанның «Фидеш» партиясына қарсылық ойыма оралды. 

Орбан да мен сияқты Венгриядағы наразылыққа таңқалған болар. Орбан өзінің саясатын менімен арадағы кикілжіңнің қалыбына салып қойды, сөйтіп мені өз үкіметінің дамылсыз үгіт-насихат науқанының нысанасына айналдырды. Ол өзін Венгрия егемендігінің қорғаны етіп дәріптесе, мені беймәлім бір пасық жоспар негізінде Еуропаны заңсыз иммигранттармен басып тастағысы келетін валюта саудагері етіп көрсеткісі келеді.

Ал шындығында, мен 26 жылдың ішінде университетті әлеуметтік ғылымдардың көп саласы бойынша әлемдегі ең озық 50 оқу орнының қатарына кіргізген Орталық Еуропа университетінің негізін қалаушы екенімді мақтан тұтамын. ОЕУ-ді қамтамасыз ету арқылы мен оны Венгрия үкіметінен және басқа кез келген адамнан (соның ішінде оның негізін қалаушыдан) академиялық бостандығын қорғай алатындай етіп нық тұрғыздым.

Бұдан мен екі түрлі сабақ алдым. Біріншіден, ашық қоғамды қорғау үшін тек заңның үстемдігіне сену жеткіліксіз, сонымен бірге сен өз сенімің үшін күресуің керек. ОЕУ мен менің қорларымнан грант алғандар солай істеп жатыр. Олардың тағдыры тепе-теңдікте тұр. Бірақ олардың академиялық бостандық пен жиналу бостандығын қорғауға деген ұмтылысы ақыр соңында Еуропадағы баяу жылжитын әділеттің доңғалағын айналдырады деп сенемін.

Екіншіден, мен Еуропаның сырттан таңылмайтынын түсіндім, оған халықтың өзі қол жеткізіп, өздері қорғап қалуы керек. Орбан құрған мафиялық мемлекеттегі алдау мен жемқорлыққа қарсылық білдірген батыл венгерлердің әрекетіне тәнтімін. Мені Еуропа институттарының Польша мен Венгриядан болған сын-қатерге жігерлі түрде қарсы тұрғаны қуантты.  Алдағы жол қауіпті болғанымен, мен дәл осы жолдан қайта бас көтерген Еуроодақтың сұлбасын көремін.