Watching a live broadcast of Russian President Vladimir Putin's annual question session Yegor Aleyev/Getty Images

Ресейдің ақпараттық соғысының сабақтары

ВАШИНГТОН – Жалған ақпарат пен үгіт-насихат бұқаралық коммуникация пайда болғаннан бері бар. Тек оның таралу жылдамдығы мен ауқымы ғана өзгерген. Әлеуметтік медиа платформалары жалған ғылым мен конспирология теорияларының таралуын жылдамдатып, демократия институттарына жаңа да қауіпті әдістермен қатер төндіре бастады. Google-ден «Ресей» және «Трамп» деп іздеп көрсеңіз, «фейк жаңалық» дегеннің демократияға қандай ықпал етіп жатқанын байқайсыз. Дегенмен, жалған ақпаратпен күресем дегендер Ресей қаржыландырған өтіріктің тасқынына төтеп берген Украинаның тәсілін үйренгені жөн.

The Year Ahead 2018

The world’s leading thinkers and policymakers examine what’s come apart in the past year, and anticipate what will define the year ahead.

Order now

Әлемнің әр түкпірінде фактінің маңызы зор деп санайтындар қайта бас көтере бастады. АҚШ-та журналистиканың басты принциптері - дереккөзді анықтау мен фактілерді тексеруге басты назар аударатын ақпарат құралдары қайта күш алып келеді. Халық үшін тәуелсіз верификаторлар мен факт тексерушілердің маңызы артты.

Жаңалықтарды әзірлеушілер мен оны тұтынушылардың арасындағы айырмашылық азайғандықтан, жалған ақпараттың «батпағында» жол табу қиындап кетті. «Медиа сауаттылық» жобасынының Checkology тренинг курстары, қолданушылардың фейк жаңалықты ажырату мүмкіндігін тексеретін Factitious онлайн ойыны сияқты тың бастамалар қоғамның ақпаратты сұрыптау қабілетін арттыруға бағытталғанымен, бұлардан бәлендей нәтиже бола қойған жоқ. Бір құбылысты мақұлдаудың өзі біржақтылыққа негіделетіндіктен, қалыптасқан сенімдерге қайшы келетін  тұжырымдарды тықпалау ол сенімдерді өзгертуге емес, тіпті одан сайын орнықтыруға әкелуі мүмкін. Саясаткерлердің өздері сайлаушылардың қалауына қарай сөз сөйлеу үшін data mining пен неврологияға сүйенетіндіктен, ақиқатты өтіріктен ажырату мүмкін болмай қалды.

Осындай жағдайда ақпаратты саралап, бағалауға үйрететін «медиа сауаттылық» курстары сәнге айналды. АҚШ-та ондаған жылдан бері жүргізіліп келе жатқан «медиа сауаттылық» сабақтары БАҚ-тағы біржақтылық, зорлық-зомбылықтың балаға әсері сияқты мәселелерге ерекше көңіл бөлді. Ал бүгінгі медиа сауаттылық сабақтары «барлық жастағы адамдарды барған сайын күрделіленіп бара жатқан ақпараттық экожүйеде жол таба алатындай құралдармен қамтамасыз ету» дегенді білдірсе керек. Біздің ұйымның Украинадағы тәжірибесі көрсеткеніндей, мемлекеттің қолдауымен болған саяси үгіт-насихатпен күресте жеңіске жетудің ең дұрыс жолы - медиа сауаттылыққа баулу.

Украин үкіметінің легитимділігін төмендету мақсатында жақсы қаржыландырылып, кең таралған әрі жан-жақты ойластырылған Ресейдің Украинадағы үгіт-насихат соғысы бірер жылдан бері жүріп жатыр. Ресейдің әрекеттері агрессивті болғаны соншалық, 2015 жылы Украина үкіметі Facebook басшылығына «дәл осындай стратегия АҚШ үкіметіне қарсы да ұйымдастырылуы мүмкін» екендігін ескертті.

Facebook бұл ескертуді назарға алмаған сияқты, ал біздікі сияқты БАҚ-ты дамытуға арналған ұйымдар бұған құлақ асты.  2015 жылың қазанында Канада үкіметі мен Украинадағы жергілікті ұйымдардың қаржылай қолдауына сүйенген IREX-тың сарапшылары Learn to Discern (L2D) деп аталатын тоғыз айлық медиа сауаттылық курстарын бастады. Дағды қалыптастыруға негізделген семинарлар мен жалған ақпаратқа қарсы науқандардың арқасында тұрғындар Ресейдің ойдан шығарылған «жаңалықтарын» ажыратуға мүмкіндік алды. Нәтижесі көңіл көншітерлік.

Бағдарламаға қатысушылар ақпаратты ақылмен тұтыну туралы тереңірек мағлұмат алғандарын айтты. Мәселен, курс басталардың алдындағы сауалнамада қатысушылардың 21 пайызы ғана өздері тұтынатын ақпаратты «әрдайым дерлік» түрлі дереккөздерден қайта тексеретінін айтқан. Баспасөзге деген сенім аз, ал ақпаратты тұтыну көлемі жоғары ел үшін бұл - қауіпті көрсеткіш. Тренингтен соң ақпаратты тексеретіндер үлесі  81 пайызға көтерілген.

Сонымен бірге бұл бағдарлама «толқын эффектісін» тудырды, яғни тренингке қатысқандардың 91 пайызы орташа алғанда алты адаммен (туыстарымен, қызметтестерімен) алған білімдерімен бөліскен. Осы арқылы қосымша 90 мыңдай адамды қамти алдық.

 L2D тренингі америкалық принциптерге негізделгенімен, оның әдістемесі жергілікті жерде әзірленген. Украиналық сарапшылармен бірлесе отырып біз қазіргі медиа тұтыну,  оны бөлісу және медиаөнім әзірлеу ерекшеліктерін оқу жоспарына енгіздік. Ең бастысы - қатысушыларға нені тұтынуды емес, ақпаратты қалай таңдап, өңдеу керектігін үйреттік, яғни сыни ойлау дағдысын қалыптастырдық.

L2D тренерлері бір деңгейдегі топтар негізінде жұмыс істеді, олар өзара сенімге негізделген қарым-қатынастың арқасында білім алып, дағды қалыптастырды. Зерттеу нәтижелері көрсеткеніндей, әлеуметтік топтарға мүшелігіміз, ортақ бірегейлік пен құндылықтарымыз ақпаратты «рас» деп қабылдауға ерекше ықпал етеді екен.

Ақпаратты тұтынушыларға эмоциялық манипуляцияны байқап, одан құтылудың жолын үйретуі - бұл бағдарламаның ең инновациялық жаңалығы болған тәрізді. Ресейдің ықпалына қатысты эмоция шарықтап тұрған елде бұл - өте керек дағды. L2D  аяқталғаннан кейін де тренерлер ұзақ уақыт бойы дәрістерін өз беттерімен өткізе берді, бұл олардың қызметіне сұраныстың көп екенін білдіреді. Биыл жүргізген сауалнама қорытындысына қарасақ, тренинге қатысқандар да елдегі фейк ақпаратпен күреске белсене ат салысып жүр екен.

Украинадағы тәжірибеден байқағанымыздай, фейк жаңалықтардан тек фактілерді тексеру арқылы ғана емес, сыни ойлау, жеке және топтық психология, әлеуметтік сенім сияқты түрлі деңгейдегі әрекеттер арқылы қорғанған әлдеқайда ұтымды.

Әрине, ақпарат тұтынушылар арасында қалыпты скептицизмді арттырып, фактіге негізделген ақпаратқа деген сұранысты көбейту үшін әлі көп тер төгу керек. Дегенмен, жергілікті қажеттіліктерді ескере отырып жасалған медиа сауаттылық сабақтары көп көмектеседі. Жалған ақпарат демократияға қауіп төндіреді, оның үстіне қазір «фейк жаңалықтардың қалай көзін жоямыз?» деген сұрақ жиі қойылып жүр. Осындай жағдайда фактіні жақсылап жасырылған өтіріктен оп-оңай ажыратуға болатынын білетін тұтынушының мерейі үстем болмақ. 

http://prosyn.org/1GwCCuq/kk;