15

De tweede Trump van het Westen

BRUSSEL – Tijdens het tweede debat in de race om het Amerikaans presidentschap beloofde Donald Trump dat hij, als hij gekozen zou worden, een speciale aanklager zou benoemen om de handel en wandel van Hillary Clinton te onderzoeken. “Je zou in de gevangenis terechtkomen,” zei Trump tegen haar.

Het dreigement van Trump om het justitiële systeem te politiseren stuitte op de (negatieve) reacties die het verdiende; maar helaas is zijn cynisme niet louter aan de Verenigde Staten voorbehouden. De huidige Poolse regering, onder leiding van de Partij voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS), die ongeveer een jaar geleden aan de macht is gekomen, heeft soortgelijke autoritaire trekjes aan de dag gelegd, en juridische conventies aan haar laars gelapt ter bevordering van de eigen doeleinden.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

PiS-leider Jarosław Kaczyński heeft herhaaldelijk opgeroepen tot het instellen van een onderzoek naar de vroegere Poolse premier en huidige voorzitter van de Europese Raad, Donald Tusk. Kaczyński houdt de voormalige regering van Tusk deels verantwoordelijk voor het vliegtuigongeluk van april 2010 in het Russische Smolensk, waarbij 96 mensen omkwamen, waaronder Kaczyński’s tweelingbroer, de Poolse president Lech Kaczyński.

De Poolse regeringsdelegatie was onderweg naar een herdenking van het bloedbad van 1940 in Katyn, waar Stalin tot de moord op 22.000 Poolse legerofficieren, politiebeambten en intellectuelen had bevolen, om Hitler vervolgens de schuld voor de misdaad in de schoenen te schuiven. Toen de Koude Oorlog ten einde was gekomen, kwam de waarheid over het bloedbad eindelijk naar buiten, en werd zij officieel erkend door de Russische president Boris Jeltsin.

Jarosław Kaczyński en andere PiS-leden houden staande dat Rusland – met behulp van een paar Poolse functionarissen – ook verantwoordelijk was voor het vliegtuigongeluk. Zij hebben gebruik gemaakt van deze bizarre samenzweringstheorie om de macht te kunnen grijpen, ondanks het feit dat ze geen bewijzen hadden ter ondersteuning ervan. Transcripties van de opnamen van de voicerecorder uit de cockpit duiden er juist op dat het vliegtuig gewoon is neergestort tijdens een landing onder slechte weersomstandigheden.

Gewapend met zijn samenzweringstheorieën wil Kaczyński Tusk een tweede termijn ontzeggen aan het roer van een van de drie voornaamste bestuursinstellingen van de Europese Unie, door te zeggen: “Mag zo iemand aan het hoofd staan van de Europese Raad? Ik heb daar mijn diepgaande twijfels over.” Intussen hebben de rechtse media in Polen het vuurtje nog wat aangewakkerd, waarbij één tijdschrift Tusk onlangs heeft afgebeeld met handboeien om.

Kaczyński’s kruistocht tegen Tusk is een Trump-achtig misbruik van politieke macht  die een voorafschaduwing is van hoe het leven eruit zou zien voor de politieke tegenstanders van Trump, mocht hij winnen. Het is ook een weerspiegeling van een bredere strijd die wordt gevoerd om de ziel van Polen.

Polen was na de Koude Oorlog ooit het democratische modelkind van Midden-Europa. Maar nu streeft de PiS een breedvoerige machtsgreep na, door te proberen de controle in handen te krijgen over het constitutionele hof van het land, de publieke mediakanalen en de veiligheidsdiensten. In plaats van het strategisch belang van Polen voor de NAVO en de rechtmatige positie van het land als een machtige, gerespecteerde lidstaat van de EU te bestendigen, is de PiS geobsedeerd geraakt door het terugdraaien van de moderniteit. Als bewijs daarvoor hoef je niet verder te kijken dan de aanval van de regering op haar eigen justitiële en democratische instellingen, die de wenkbrauwen in de VS, Brussel en heel Europa heeft doen fronsen.

Poland ervaart een constitutionele crisis die is begonnen toen de door de PiS gesteunde Poolse president Andrzej Duda weigerde drie rechters van het Grondwettelijk Tribunaal te benoemen, die door het voorgaande parlement waren gekozen. In plaats daarvan selecteerde de PiS zijn eigen rechters en voerde de partij wetgeving in die het hof in wezen lam heeft gelegd. Het hof verklaarde deze gang van zaken ongrondwettig, maar de door de PiS geleide regering weigerde het besluit van het hof te publiceren, waardoor het niet in werking kon treden. Het is nu voor het hof nagenoeg onmogelijk geworden om de grondwettelijkheid van de wetgeving van het huidige parlement te beoordelen, ondanks de expliciete bepaling in de Poolse grondwet die het hof daartoe de bevoegdheid geeft.

Nu de daden van de PiS alom zijn veroordeeld, wacht de partij af tot het einde van het jaar, als het mandaat van de huidige voorzitter van het constitutionele hof is verlopen. Daarna zal de PiS een voorzitter benoemen die ongetwijfeld naar de pijpen van de partij zal dansen. Maar een nieuw benoemde voorzitter zal waarschijnlijk geen einde kunnen maken aan de constitutionele crisis in Polen, omdat er, nu de geldige uitspraken van het hof van deze zomer ongepubliceerd blijven, een zwart gat zit in de constitutionele orde van het land.

De EU is een juridische procedure tegen Polen begonnen en roept de Poolse regering op met de oppositiepartijen samen te werken om het hof te hervormen. Als Polen niet meewerkt, kan de EU het land uiteindelijk beroven van zijn stemrecht. Maar het is onwaarschijnlijk dat de EU of andere internationale lichamen een oplossing voor het Poolse politieke probleem zullen bewerkstelligen. Alleen de Polen zelf kunnen dat doen.

In feite hebben de enorme protesten tegen een recent wetsvoorstel, dat vrijwel alle abortussen zou hebben verboden (op straffe van gevangenzetting tot wel vijf jaar), de regering gedwongen op haar schreden terug te keren en het voorstel in te trekken. Dit was een overwinning voor de Poolse vrouw en duidt erop dat Polen progressiever is dan Kaczyński graag zou willen doen geloven.

Fake news or real views Learn More

Ook al heeft de regering misschien een belangrijke publieke nederlaag geleden, toch blijft het onderliggende ideologische illiberalisme van de PiS intact. Dit betekent dat de Poolse pleitbezorgers van democratische verworvenheden de komende maanden veel meer gevechten zullen moeten leveren om de wetteloosheid van de PiS aan banden te leggen en terug te draaien.

Vertaling: Menno Grootveld