17

De illiberale internationale

WARSCHAU – In het eerste decennium van de Sovjet-macht steunde Stalin het idee van “socialisme in één land,” wat inhield dat, tot de omstandigheden waren gerijpt, het socialisme alleen voor de USSR bedoeld was. Toen de Hongaarse premier Viktor Orbán in juli 2014 zijn intentie kenbaar maakte om een “illiberale democratie” op te bouwen, werd alom aangenomen dat hij “illiberalisme in één land” aan het creëren was. Nu hebben Orbán en Jarosław Kaczyński, de leider van de Poolse regeringspartij PiS (Recht en Rechtvaardigheid), en poppenspeler van de regering van het land (ook al bekleedt hij geen enkel ambt), een contrarevolutie uitgeroepen, met de bedoeling de Europese Unie in een illiberaal project om te zetten.

Na een dag van grijnzende jovialiteit, waarbij beide heren elkaar regelmatig op de schouder sloegen, tijdens de Krynica-conferentie van dit jaar, die zichzelf beschouwt als een soort regionale Davos, en waar Orbán tot Man van het Jaar werd uitgeroepen, maakten Kaczyński en Orbán bekend dat zij leiding zouden gaan geven aan een poging van 100 miljoen Europeanen om de EU te hervormen langs nationalistisch-religieuze lijnen. Je zou je kunnen inbeelden dat Václav Havel, een eerdere gelauwerde, zich in zijn graf heeft omgekeerd bij het horen van deze proclamatie. En de voormalige Oekraïense premier Julia Timosjenko, een andere vroegere winnaar, moet haast wel verbijsterd zijn: haar land wordt verwoest door Rusland onder president Vladimir Poetin, de paus van het illiberalisme en een rolmodel voor Kaczyński en Orbán.

De twee mannen willen de kans grijpen die ze geboden werd door de uitkomst van het Britse referendum over een Brexit, dat heeft aangetoond dat in de huidige EU de favoriete discussiemethodes van de illiberale democraten – leugens en verdachtmakingen – politiek en professioneel lonend kunnen zijn (vraag het maar aan de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken van Groot-Brittannië, Boris Johnson, een leidende Brexiteer). De combinatie van de talenten van deze twee mannen kan van hen een grotere dreiging maken dan veel Europeanen graag willen geloven.

Wat Orbán aan dit partnerschap toevoegt is duidelijk: een zekere mate van “pragmatisch” populisme. Hij heeft zijn Fidesz-partij gekoppeld aan de Europese Volkspartij, wat hem formeel binnen de politieke mainstream houdt en van de Duitse bondskanselier Angela Merkel een bondgenoot maakt die politieke bescherming biedt, ondanks zijn illiberale regeringsstijl. Kaczyński heeft er echter voor gekozen de PiS te verbinden aan het marginale Verbond van Europese Conservatieven en Hervormers, en maakt onophoudelijk ruzie met Duitsland en de Europese Commissie.