24

Популизмнен өсіп кеттік пе?

КЕМБРИДЖ – ЖІӨ болжамдары тоғыз жыл бойы төмендеген, бүкіл әлем бойынша макроэкономика басшылықтары қазір сенімсіздікпен бастарын шайқап отыр: саяси у-шуды тудырған популистік толқындарға қарамастан, шын мәнінде, жаһандық өсім 2017 жылы күткен деңгейден асып түсуі мүмкін.

Бұл жай ғана Америкадығы жағдай емес. АҚШ-да өсу өте күшті болса да, Еуропада ол күткен болжамдардан әлдеқайда асып кетуде. Дамушы нарықтарда да жақсы жаңалықтар бар, олар АҚШ-тың Федералды резервтік жүйесінің пайыздық мөлшерлемелерінің өсуіне дайындықтарын жалғастыруда, бірақ бейімделуге деген жақсы жағдай орныққан.

Жаһандық рефляцияның артында тұрған ауқымды әңгімені түсінуге болады. Терең, жүйелі қаржылық дағдарыстар терең, ұзақ құлдырауларға әкеледі. Мен Кармен Рейнхартпен бірге он жыл бұрын, 6-8 жылға созылатын өте баяу өсу кезеңдері осындай жағдайларда ерекше жәйт емес екенін айтып өткенбіз (және басқа да көптеген ғалымдар да біздің деректерді пайдалана отырып осыны дәлелдеген). Рас, көптеген проблемалар әлі де бар, олардың ішінде - Еуропадағы әлсіз банктер, Қытайдағы аса көп қарыздың астында қалғ��н жергілікті үкіметтер, және Америка Құрама Штаттарындағы тым күрделі қаржылық реттеу де бар. Дегенмен, экономиканың тұрақты өсу кезеңінің тұқымы отырғызылған.

Бірақ дамыған елдердегі популизм толқындары экономикадағы тездетілген қалпына келу процесін батыра ала ма? Немесе экономиканың қалпына келуі, шынайы күрделі проблемаларға сенімді түрде қарапайым шешімдерді ұсынған көшбасшыларға тежеу болады ма?

Сәуір айында Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банктің Вашингтонда жылдық жиыны болады, жетекші орталық банктер өкілдері мен дамыған елдердің қаржы министрлері нағыз популизмдік жарылыстың эпицентрінде жиналмақ. Кім де кім көпжақты қаржы институттарындағы көшбасшылық  пен ашық саудадан бас тартуды көздеген АҚШ әкімшілігінің жоспарларын сынаса, оның АҚШ президенті Дональд Трамптың Туиттердегі парақшасында аса қатты сынға алынатынында күмән жоқ.

Жиын алдында Трамп Мар-а-Лагoдағы «қысқы Ақ үйінде» ҚХР Төрағасы Си Цзиньпинді қабылдамақшы. Қытай-АҚШ қарым-қатынастарының үлкен маңыздылығының, және егер екі жақ бірлесіп жұмыс істеуге жол таба алмаса, қаншалықты зор салдары болатынын бәрі де білер. Трамп әкімшілігі қытай импорты бойынша тариф, 1 трлн  доллардан астам болған АҚШ-тың Қытайға борышы бойынша дефолт тәрізді Американың пайдасына апаратын сауда құралдары бар деп есептейді. Бірақ ақыр соңында, бұл тариф Дүниежүзілік сауда ұйымы арқылы жойылатын болып, АҚШ борышы бойынша дефолт жасау мүлдем ойға қонымсыз болар еді.

Егер Трамп Қытайды АҚШ экспорты үшін экономикасын кеңірек ашуға көндіретін болса және де одан Солтүстік Кореяны ауыздықтауға көмек алса, онда бұл үлкен жетістік болады. Бірақ, егер оның жоспарында АҚШ-тың әлемдік саудадан біржақты бас тарту болса, мұның нәтижесі бірнеше адам игілігі үшін АҚШ-тың көптеген жұмысшыларына зақым келтіруі мүмкін.

Еуропада жаһандануға төнген қауіп азаюда: популистік кандидаттар Австрия, Нидерланды, ал қазір Германияда сайлауда жеңіліске ұшырап жатыр. Бірақ Франция немесе Италиядағы алдағы сайлауда популистік жеңіс орын алып жатса, әлі де әлемге жаппай залал келтiретін салдары болатын Еуропалық Одақтың ыдырауы болады.

Францияда президенттікке кандидат Марин Ле Пеннің ЕО-ны жойғысы келеді, себебі оның айтуынша, «Еуропаның халқы енді оны қаламайды». Ал сауалнамалар бойынша ЕО-ны қолдаған Эммануэль Макрон сайлаудың 7 мамырда болатын екінші турында Ле Пенді батыл жеңіп келе жатса да, Ле Пенді Ресей президенті Владимир Путиннің қолдайтынын ескере отырып, бұл жарыстың нақты нәтижесіне сенімді болу қиын. Ашулы электораттың қимылдарын болжау қиын, сонымен қатар жаңалықтар және әлеуметтік желілерді Ресейдің  амал-айламен тамаша реттей алатынын дәлелдегенін ескере отырып, Макрон міндетті түрде жеңіске жетеді деп ойлау ақымақтық болар еді.

Италияда сайлау  бір жылдан кейін орын алады, және ондағы жағдай тіпті нашар. Онда, популистік кандидат Беппе Грилло сауалнамаларда жетекші орында келеді және дауыстардың шамамен үштен бірін жинайды деп күтілуде. Ле Пен сияқты, Грилло да еуроны жойғысы келеді. Әлемдік экономика үшін бұдан да шым-шытырық жағдайды елестету қиын, бірақ та жан басына шаққандағы табыс еуро дәуірінде аздап төмендеп кеткен Италия үшін алға бастар жолды анықтау да қиынға соғып тұр. Халықтың саны өспей, ЖІӨ-нің 140 пайызынан астам болған қарызы өсіп жатқан Италияның экономикасының болашағы жарқын еместей көрінеді. Көптеген экономистер еуро аймағынан шығу Италия үшін өзін-өзі жоюмен тең деп ойлайды, бірақ, еуро ешқашан елге пайдасын тигізбейді, сондықтан еуро аймағынан тезірек шығып кету керек деп сенетіндер саны да өсіп келе жатыр.

Көптеген дамушы елдерде өз популистері бар, ал Польша, Венгрия, және Түркияда олар авторитарлық басшыларға айналған. Бақытымызға орай, ФРЖ шыдамдылығы, қазірше Қытайдың тұрақтылығы, және Еуропа мен АҚШ-тың экономикасының өсуі  дамушы экономикалардың көбісіне көмектеседі.

Жаһандық экономиканың даму әлеуеті артуда. Саналы саясат жүргізілсе, келесі бірнеше жыл өткен жылдарға қарағанда жақсырақ болуы мүмкін. Бірақ популизм болжап болмайтын “джокер” картасындай қалады, және экономика өсуі жеткілікті деңгейге тез көтерілмесе, осы картаны ойыннан тыс сақтау қиынға түседі.