12

Жаһандық экономиканың қайта қалпына келу тәуекелдері

НЬЮ-ЙОРК – соңғы екі жылда әлемдік экономика жедел даму мен тежелу кезеңдері арасында шайқалып отырып, өсіп келеді. Осы кезеңде АҚШ және жаһандық қор нарықтары екі рет шамамен 10% -ға құлады. Сонымен, мұны қалай түсінуге болады? Бұл дамудың жаңа моделі ме немесе қалшылдаған жаһандық экономиканың қалпына келуі уақыт өте тұрақтана ма?

Бірінші рет көптеген бақылаушылар Қытай экономикасының қатты қонуынан қорыққан кезде, 2015 жылы тамыз-қыркүйек айларында болды. Екінші рет 2016 жылы қаңтар-ақпан айларында, сондай-ақ Қытайға деген алаңдаушылық бастап туындаған. Бірақ инвесторларды сондай-ақ, АҚШ экономикасының өсуінің тоқтауы, мұнай және тауар бағасының тоқырауы, ФРЖ-ның пайыздық мөлшерлемелерді тез өсіруі,  және Еуропа мен Жапонияның дәстүрлі емес теріс мөлшерлемелі ақша-несие саясаты да алаңдатты.

Әрбір тежелу кезеңі шамамен екі айға созылып, содан кейін қор нарықтарындағы түзетулер басталған. Инвесторлар қорыққан жағдайлар орын алмады, ал орталық банктер  ақша-кредит саясатын жеңілдете бастап, немесе, ФРЖ жағдайындағыдай, пайыздық мөлшерлемелер өсуін тоқтатып тұрды.

Үшінші мысал ретінде, 2016 жылы маусымдағы Ұлыбританияның Брексит референдумынан кейінгі кезеңді атап кетуге болады. Бірақ бұл кезең ұзаққа созылмад��, және Ұлыбритания экономикасының шағын мөлшері мен монетарлық саясатын жұмсартуы арқасында жаһандық экономиканы бәсеңдеткен жоқ. Негізі, өткен жылдың қараша айында АҚШ президенті ретінде Дональд Трамптың сайлануынан бірнеше айлар бұрын, әлемдік экономика шын мәнінде өсудің жаңа кезеңіне кірді, және бұл дамыған мен дамушы елдерде әлеуетті ЖІӨ өсімі төмен болса да, орын алды.

Біз мүмкін әлі де Халықаралық валюта қоры «жаңа тоқырау», ал  қытайлықтар «жаңа қалыпты жағдай» деп атайтын экономиканың әлеуетті өсуі төмен, жаңа кезеңде өмір сүріп жатырмыз. Алайда, АҚШ, Еуропа және Еуроаймақ, Жапония және негізгі дамушы нарықтарда экономикалық белсенділіктің бас көтеруін көріп жатырмыз.

Жаңа ынталандыру шаралары арқасында Қытайда өсу қарқыны тұрақтандырылды. Ал 2014 және 2016 жылдар арасында құлдырауды бастан кешірген Үндістан, Азия елдері, Ресей мен Бразилия сияқты дамушы нарықтарда жағдай жақсарып жатыр. Сондықтан, АҚШ-тың президенттік сайлауы «Трамптың сауда-саттық» рухын жаңғыртастан бұрын, «рефляциялық сауда» қарапайым жаһандық дамудың жаңа кезеңі басталғаны туралы белгі берген еді.

Әлемдік соңғы экономикалық деректер қазір экономикалық өсу жеделденеді деп болжайды. Бірақ кейбір тәуекелдер орын алса, ағымдағы экономиканың кеңеюі тағы да бір жаһандық баяуланумен немесе тіпті тоқыраумен де аяқталуы мүмкін.

Мысалы, нарықтар Трампты тым қатты сынағаны анық. АҚШ президенті өзі ұсынған өсуді ынталандыратын кез келген радикалды саясатын іске асыра алмайды; және ол жасай алған кез келген саяси өзгерістердің шектеулі ғана әсер болады. Трамп әкімшілігі ұсынған бюджет жоспарында қандай мықты дәлелдер болғанына қарамастан, АҚШ-та жыл сайынғы экономикалық өсімді 2% -дан 3% -ға дейін жеделдетуге ешқандай мүмкіндік жоқ.

Сонымен қатар, нарықтар Трамптың саяси ұсыныстарына байланысты тәуекелдерді жеткілікті бағаламаған еді. Мысалы, АҚШ әкімшілігі сауда соғысына апаратын протекционистік шараларды көздеуі мүмкін, және ол қазірдің өзінде, ең алдымен, еңбек нарығында сұраныстың азаюын туғызып, экономикалық өсуді тоқтататын көші-қон шектеулерін енгізді.

Сонымен қатар, Трамп инвестициялар, жұмыспен қамту, өндіру және бағаға қатысты жеке сектордың шешімдерін бұзатын корпоративті микроменеджментпен айналысуды жалғастыруы мүмкін. Ал оның фискалдық саясат  жөніндегі ұсыныстары қазірдің өзінде толық жұмыспен қамтуға жақын экономикаға шектен тыс ынталандыруды тудыртады. Мұның барлығы ФРЖ-ды пайыздық ставкаларды көтеруге мәжбүр етеді, ал ол

ұзақ мерзімді қарыздар бойынша шығындардың артуы және доллар бағамының нығаю на апарып, АҚШ экономикасының қалпына келу процесі де тоқтайды.

Шынында да, Трамп бюджетке қатысты терең белгісіздікті жасап, ФРЖ өз шешімдерінде қателесуі мүмкін. Егер ол пайыздық мөлшерлемелерді тез өсірмесе, онда инфляция қадағалаудан тез шығып кетеді. Онда ФРЖ тез, асыға пайыздық мөлшерлемелерді көтеруге мәжбүр болып, ол болса рецессияның басталуына апаруы мүмкін. Мұнда басқа да тәуекел бар, пайыздық мөлшерлемелерді тым баяу көтеру активтер нарығында көпіршіктердің пайда болуына апарады, және олар жарылғанда қатып қалған несие нарықтары, жұмыссыздықтың өсуі, тұтынушылықтың төмендеуі тәрізді қауіп-қатерлер де пайда болуы мүмкін.

Қазіргі кездегі ФРЖ басшысы Джанет Йеллен мұндай қате жасамайтын шығар. Бірақ келесі жылы Трампта ФРЖ басқарушылар кеңесінің жеті мүшесінің бес немесе алтауын тағайындау мүмкіндігі бар. Егер ол қателік жасаса, ауыр саяси қателер тәуекелі айтарлықтай артады.

Нарықтар, сондай-ақ бүгінгі геосаяси тәуекелдерге жете назар аудармай жатыр, ал олардың көбі Трамптың түсініксіз және қауіпті сыртқы саясатынан туындайды. Шынында да, әлемдік экономиканы АҚШ қатысуымен орын алған түрлі сценарийлер сериясы тұрақсыздандыра алады. АҚШ пен Солтүстік Корея арасындағы әскери жауығу қазір орын алуы мүмкіндей көрінеді. Мұнаймен жабдықтау нарығына соққы әкеле алатын АҚШ пен Иран арасындағы дипломатиялық немесе әскери қақтығыс немесе үлкен геосаяси қақтығысқа айнала алатын АҚШ пен Қытай арасындағы сауда соғыс та мүмкін боларлық қиын жағдайлар.

Бірақ Трамп жалғыз ғана жаһандық тәуекел емес. Қытай өзінің өсу қарқынын тұрақтандыру үшін несиелік инвестицияның жаңа раундына жүгінді. Яғни, Қытай орта мерзімді перспективада көп улы активтер, қарыз, шамадан тыс несиелену деңгейі мен өндіріске тап болады дегенді білдіреді. Ал, осы жылы Қытай Коммунистік партиясының ұлттық съезінде басты назар экономиканың өсуі мен тұрақтылығында болады, сондықтан экономиканы теңестірудің тиімді жолы және құрылымдық реформаларды жүзеге асыру туралы талқылау артта қалады. Бірақ, Қытай құрылымдық реформаларды жасауды қолға алмай, және келесі жылға қарай борыштардың жарылыс жасайтын өсуін шектемесе, онда қатты қону тәуекелі қайта оралады.

Басқа жерлер туралы сөз қозғасақ, Нидерланды және Франциядағы сайлау нәтижелері (және  қыркүйектегі неміс сайлауы туралы жағымды болжаулар) Еуропада билікке популисттердің келу қаупін азайтты. Бірақ ЕО мен еуроаймақ әлі де экономикалық батпақтан шыға алмай жатыр. Биыл күзде өтетін Италиядағы сайлауда, билікке еуроға қарсы шыққан «Бес жұлдыз» қозғалысы келсе, Еуроаймақтың ыдырау  қаупі қайта оралады деп нарықтар да қорқуда.

Келесі жылы, сенімдірек және тұрақты жаһандық қалпына келтіру саясаткерлердің оны құлатуға апаратын қателерді болдырмауына тәуелді болады.  Біз кем дегенде, сол қателердің қай жерде орын алуы мүмкін екенін білеміз.