9

Геосаясаттағы біз елемеген қатерлер

НЬЮ-ЙОРК – Франциядағы президент сайлауында Эммануэль Макрон оңшыл популист Марин Ле Пенді жеңіп, Еуропа одағы мен еуро бір қауіптен аман қалды. Бірақ геосаяси қатердің бұлты қоюланып барады. Макрон жеңіске жетсе де, Батыстағы жаһандануға қарсы популистік қозғалыс тоқтамақ емес, олар протекционизмге, сауда соғысына және миграцияны қатаң шектеуге жол сала бермек. Ыдырауды жақтайтындар күш алған жағдайда, Макрон болса да, болмаса да, Ұлыбританияның Еуроодақтан шығуы одақтың тарауына алып келуі ықтимал.

Ал Ресей Балтық бойында, Балқанда, Украинада және Сирияда агрессивті әрекетін тоқтатпай отыр. Таяу Шығыста Ирак, Йемен, Ливия және Ливан сияқты елдер ыдыраудың алдында тұр. Сауд Арабиясы мен Иран арасындағы суннит-шейіт текетіресінің де тоқтайтын түрі көрінбейді.

АҚШ пен Солтүстік Корея арасындағы текетірестің Корей түбегіндегі әскери конфликтіге ұласып келуі ықтимал. Ал Қытай аймақтағы көршілерімен жер үшін дауласып, кей кездері дауды тіпті қоздырып отыр.

Осындай геосаяси қатерлерге қарамастан, ғаламдық қаржы нарықтары жаңа деңгейге дейін өсті. Сондық��ан, инвесторлардан «бұл конфликтілердің қай-қайсысы әлемде дағдарыс турарлықтай болып ушықпай ма?» деп сұрап, олар жайбарақат отырған болса, есін жиғызу керек сияқты.  

Нарықтың геосаяси қатерлерді ескермей отыруының көп себебі болуы мүмкін. Біріншіден, Таяу Шығыстың біраз бөлігін өрт шарпыса да, мұнай жеткізуге кедергі не эмбарго болған жоқ, оның үстіне АҚШ-тың тақтатас газы өндірісіндегі революция арзан бағалы энергия көздерінің көлемін арттырды. 1973 жылғы Йом-Киппур соғысы, 1979 жылғы Ирандағы Ислам төңкерісі, 1990 жылғы Ирактың Кувейтке басып кіруі сияқты Таяу Шығыста мұның алдында болған конфликтілер кезінде мұнай тасымалдауға тосқауыл болып, бұл ғаламдық стагфляцияға және құнды қағаздар нарығындағы өзгерістерге алып келген.

Екіншіден, инвесторлар 2001 жылғы 11 қыркүйек шабуылы сияқты бұрынғы соққыларды еске алып отыр, ол кезде саясаткерлер қатаң монетарлық және ақша-несие саясатының арқасында экономика мен қаржы нарықтарын сақтап қалған еді. Бұл саясат соққыдан кейін активтерді арзанға сатып алуға мүмкіндік берді, себебі активтер бағасының құлдырауы бірер күнге, аптаға ғана созылды.

Үшіншіден, Ресейдің 2014 жылы Қырымды басып алуы және Шығыс Украинаға килігуі кесірінен активтері мен нарықтары соққы алған Ресей және Украина сияқты елдер экономикалық тұрғыда үлкен болмағандықтан, АҚШ-тың не әлемнің қаржы нарықтарына көп ықпал ете алмады. Сол сияқты, егер Ұлыбритания «толық Брекзит» саясатын ұстанған күннің өзінде ол әлемдік ЖІӨ-нің тек 2 пайызын ғана құрайды.

Төртіншіден, әлем бүгінгі геосаяси өрттермен қатысы бар оқиғалардың қатерінен аман келеді. Әзірге ірі державалардың арасында тікелей әскери қақтығыс болған жоқ, Еуроодақ пен еуроаймақ тарап кете қойған жоқ. АҚШ президенті Дональд Трамптың тоңмойын, популистік саясаты жартылай тежеліп отыр. Ал Қытай экономикасы әлеуметтік-саяси тұрақсыздық тудыруы мүмкін деген «қатты қонудан» жапа шеге қойған жоқ.

Оның үстіне, нарықтар мұндай тосыннан болуы мүмкін-ау деген орасан шығын келтіретін оқиғаларды болжай алмайды. Мәселен, нарықтар 11 қыркүйек оқиғасын болжай алған жоқ. Инвесторлар тағы бір ірі теракт болады деп долбарлаған күннің өзінде оның қашан болатынын білмейді.

АҚШ пен Солтүстік Корея арасындағы текетірес сондай тосын оқиғаға айналуы мүмкін, бірақ нарықтар оған онша мән бермей отыр. Мұның бір себебі – Трамп қанша кіжінсе де, АҚШ-тың әскери тұрғыда таңдауы аз. АҚШ шабуыл бастаса, Солтүстік Корея қарапайым қарумен Оңтүстік Корея халқының жартысына жуығы тұратын Сеул мен оның айналасын тас-талқан ете алады. Инвесторлар «аз-маз әскери қақтығыстар болғанымен, бұл үлкен соғысқа ұласпайды, саясатты жұмсарту экономика мен қаржы нарығына түсетін салмақты азайтады» деп ойласа керек. Мұндай жағдайда дәл 11 қыркүйек оқиғасы кезіндегідей нарықтағы өзгерістер сатып алу мүмкіндігінің артуына алып келер еді.

Бірақ мұнда қатері көп-ау деген бірнеше сценарий бар. Тікелей әскери әрекеттің қаншалық қатерлі екенін түсінгендіктен, АҚШ қазір Солтүстік Кореяның Америка құрлығына ядролық қаупін жою үшін сандық кибер қару қолданып жатыр деген ақпар бар. Соңғы бірер айдың ішінде Солтүстік Кореяның зымыран сынақтарының көбіне сәтсіз болуы да содан шығар. Ал әскери тұрғыда «басы кесілген» Солтүстік Корея қандай әрекетке баруы мүмкін?  

Бәлкім ол қарымта кибершабуыл бастауы ықтимал. Солтүстік Кореяның кибершабуыл жүргізу әлеуеті Ресей мен Қытайдікінен сәл ғана төмендеу саналады. 2014 жылы Sony Pictures-ке хакерлік шабуыл жасағанда бүкіл әлем оның шамасын байқаған. Солтүстік Корея ірі кибершабуыл бастаған жағдайда бұл АҚШ-тың аса маңызды инфрақұрылымын істен шығарып не қиратуы мүмкін, ал бұл үлкен экономикалық және қаржылай шығындарға алып келеді. АҚШ Солтүстік Кореяның бүкіл өнеркәсіп жүйесі мен инфрақұрылымын матап тастаған күннің өзінде бұл қауіп сейіле қоймайды.

Немесе, зымыран бағдарламасы мен режиміне қауіпті байқаған Солтүстік Корея төменгі технологияны пайдаланып, Лос-Анджелестің не Нью-Йорктың порттарына лас бомба тиелген кеме жіберуі мүмкін. Мұндай шабуылды бақылау не тоқтату өте қиын.

Демек, инвесторлардың Солтүстік Корея мен АҚШ арасында қатардағы әскери конфликт болмайды деген болжамы дұрыс болғанымен, олардың екі ел арасындағы алапат киберсоғыс пен АҚШ-қа қарсы лас бомба шабуылы сияқты тосыннан келетін кесапаттарды байқамай отырғаны рас.

Корей түбегіндегі текетірес «ең төмен бағамен сатып алуға» мүмкін бере ме, әлде нарықтағы үлкен дағдарысқа алып келе ме? Нарықтардың статистикалық тұрғыдан айқындап, өлшеуге болатын оқиғалардағы «тәуекелдің» бағасын шығара алатыны белгілі. Бірақ, олар Фрэнк Найт айтқан ықтималдық тұрғысынан өлшеуге келмейтін тәуекелдерді, яғни «Найт белгісіздіктерін» анықтауда қиындыққа ұшырайды.