48

Het mislukken van de vrije migratie

LONDEN – De afschuwelijke aanslag door een Frans-Tunesische man op een menigte in Nice die de Franse nationale feestdag vierde, waarbij 84 mensen omkwamen en honderden anderen gewond raakten, zal Marine Le Pen, de leidster van het Front National, een enorme steun in de rug geven bij de Franse presidentsverkiezingen van volgend jaar. Het doet er niet toe of de moordenaar, Mohamed Lahouaiej Bouhlel, banden had met het radicale islamisme. In de hele westerse wereld heeft een giftige mix van fysieke, economische en culturele onzekerheid de anti-immigratie-gevoelens en -politiek gevoed, precies op het moment dat de desintegratie van post-koloniale staten in de hele islamitische wereld een vluchtelingenprobleem heeft veroorzaakt op een schaal die sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer is gezien.

In de afgelopen dertig jaar is een belangrijk kenmerk van liberaal-democratische samenlevingen hun openheid voor nieuwkomers geweest. Alleen fanatici hadden geen oog voor het feit dat immigratie profijtelijk is voor zowel de gastlanden als de migranten; de politieke leiders hoefden dat soort tegengeluiden alleen maar uit het dominante discours te houden, en integratie of assimilatie te faciliteren. Helaas wisten de meeste westerse elites de voorwaarden voor succes niet te appreciëren.

Erdogan

Whither Turkey?

Sinan Ülgen engages the views of Carl Bildt, Dani Rodrik, Marietje Schaake, and others on the future of one of the world’s most strategically important countries in the aftermath of July’s failed coup.

Hoewel migratie een continu verschijnsel is geweest in de menselijke geschiedenis, is die alleen maar zonder bloedvergieten verlopen als zij zich in de richting bewoog van dunbevolkte of ontwikkelingslanden. Een klassiek geval was de 19e-eeuwse migratie vanuit Europa naar de Nieuwe Wereld. Tussen 1840 en 1914 verlieten 55 miljoen mensen Europa om naar de Amerika's te gaan – veel méér, in verhouding tot de bevolkingsomvang, dan de migratie sinds de Tweede Wereldoorlog. Dit waren bijna allemaal economische migranten, die uit hun landen waren verjaagd door hongersnoden en landbouwcrises, en zich tot de Nieuwe Wereld aangetrokken voelden door de belofte van gratis grond en een beter leven.

Naarmate de wereld industrialiseerde en zich met mensen vulde, keerde de mensenstroom van de ontwikkelde naar de ontwikkelingslanden om. Armoede en honger verjoegen in de arme landen nog steeds migranten van het land; de 'pull-factor' was niet gratis grond, maar betere banen in de ontwikkelde landen.

Dit heeft tot de spanningen van vandaag geleid. Na de Tweede Wereldoorlog hebben westerse regeringen beleid ontwikkeld, dat ten doel had de economische voordelen van immigratie (goedkope arbeid) in evenwicht te brengen met de bescherming van binnenlandse banen en manieren van leven. Tussen 1955 en 1973 heeft West-Duitsland bijvoorbeeld 14 miljoen “gastarbeiders” toegelaten, grotendeels uit Turkije. Maar hoewel werd verwacht dat deze gastarbeiders na twee jaar naar huis zouden terugkeren, werden de controles geleidelijk aan zwakker als deel van de algemene beweging naar een vrijere handel en vrij kapitaalverkeer.

Naast economische motieven voor migratie zijn er ook altijd andere motieven geweest: etnische, religieuze en politieke vervolging. Tot de voorbeelden behoren de verdrijving van de Joden uit Spanje in 1492, van de Hugenoten uit Frankrijk in 1685, van de Duitsers en anderen uit Oost-Europa na de Tweede Wereldoorlog, van een deel van de Palestijnen uit Israel in 1948, en van de Indiërs uit Oeganda in de jaren zeventig.

In recente jaren zijn de vluchtelingen vooral op de vlucht geweest voor vervolging of extreme onzekerheid na het uiteenvallen van staten. We hebben dat in de jaren negentig op de Balkan gezien, en in Afghanistan en in de Hoorn van Afrika in de eerste jaren van deze eeuw. De vijf miljoen Syriërs die nu in Turkije, Libanon en Jordanië verblijven zijn het jongste en meest dramatische voorbeeld van dit patroon.

Voor dit type migrant zijn 'push-factoren' verreweg het belangrijkst. Maar de grens tussen vluchtelingen en economische migranten vervaagt in de loop der tijd. De geschiedenis duidt erop dat de meeste vluchtelingen niet terugkeren naar hun land van herkomst. Het duurt te lang voordat het gevoel van extreme onveiligheid is verdwenen; en intussen heeft de lokroep van een beter leven hen in zijn greep.

Dit is een verklaring voor een belangrijk feit aangaande de menselijke perceptie: de meeste mensen in de gastlanden maken geen onderscheid tussen economische migranten en vluchtelingen. Beide groepen worden doorgaans gezien als profiteurs van bestaande hulpbronnen, en niet als scheppers van nieuwe hulpbronnen. De vlucht van de Oost-Aziaten uit Kenia tijdens de “Afrikaniserings”-campagne van dat land heeft rechtstreeks geleid tot de anti-immigratiewetgeving van Groot-Brittannië van 1968.

Dit historische perspectief duidt op drie conclusies. In de eerste plaats zijn de tegen de immigranten gerichte sentimenten niet alleen gebaseerd op vooroordelen, onwetendheid of politiek opportunisme. De anti-immigrantentaal is niet louter sociaal geconstrueerd. Woorden zijn geen spiegels van dingen “daarbuiten,” maar onderhouden wel een relatie met die dingen. Je kunt iets niet manipuleren tenzij er iets is om te manipuleren. We hebben weinig kans de woorden te veranderen tenzij we de werkelijkheid kunnen veranderen waarnaar zij verwijzen.

In de tweede plaats komt het tijdperk van ongereguleerde volksverhuizingen langzamerhand ten einde. Zoals uit de Brexit-stemming blijkt, heeft Europa's politieke klasse de spanningen enorm onderschat die werden veroorzaakt door de vrije mobiliteit over de grenzen heen – een cruciaal onderdeel van het mislukte neoliberale project van de maximalisering van de op de markt gebaseerde toewijzing van hulpmiddelen. Critici van het neoliberalisme kunnen volksverhuizingen niet consequent uitsluiten van regulering. De fatale zwakte van het concept van het vrije verkeer van personen in de EU is dat het altijd een staat heeft verondersteld om dat verkeer te managen. Die staat bestaat niet. Het geven van een Europees paspoort aan mensen legitimeert nog geen gemeenschappelijke arbeidsmarkt, wat de reden is dat “noodremmen” op de migratie binnen de EU onvermijdelijk zijn geworden.

In de derde plaats moeten we het feit aanvaarden dat de meeste vluchtelingen die in de EU aankomen niet naar huis zullen terugkeren.

De weg voorwaarts is lastig. De makkelijkste stappen zijn diegene die de veiligheid van de kiezers, in de breedste zin, vergroten, omdat dergelijk beleid binnen de mogelijkheden van de politieke leiders ligt. Tot deze maatregelen behoren niet alleen een maximum aan het aantal economische migranten, maar ook beleid dat leidt tot de verwachting van volledige werkgelegenheid en inkomensgaranties. Alleen wanneer de economische onzekerheid van de kiezers wordt verminderd is er hoop op een actief beleid om vluchtelingen, wier aantallen westerse leiders niet rechtstreeks kunnen controleren, te assimileren of te integreren.

Het onopgeloste probleem is hoe de factoren terug te dringen die mensen uit hun eigen land verjagen.

We mogen erop hopen dat de economische ontwikkeling in Oost-Europa – of Mexico – de omstandigheden in voldoende mate zullen egaliseren om de netto-uitstroom van de ene regio naar de andere een halt toe te roepen; maar het stopzetten van de vluchtelingenstroom uit het Midden-Oosten en Afrika is veel moeilijker. Het herstel van de orde en het in het leven roepen van een legitiem gezag zijn voorwaarden voor economische ontwikkeling, en we weten niet hoe dit moet worden gedaan. In sommige gevallen kan het betekenen dat grenzen opnieuw getekend zullen moeten worden. Maar het is lastig om dat te zien gebeuren zonder jaren van strijd, of om te weten hoe het Westen het bloedvergieten kan terugdringen.

Support Project Syndicate’s mission

Project Syndicate needs your help to provide readers everywhere equal access to the ideas and debates shaping their lives.

Learn more

Eén ding lijkt mij zeker: zonder toegenomen veiligheid aan beide zijden zal het politieke geweld van de islamitische wereld overslaan naar zijn naaste buren in Europa.

Vertaling: Menno Grootveld