3

Het Europese vluchtelingenprobleem, toen en nu

NEW YORK – Eerder dit voorjaar reed ik naar een prachtige plek aan de zuidoever van het meer van Genève. Mijn bestemming was het Hotel Royale in Évian-les-Bains. In juli 1938 kwamen daar 32 landen bijeen voor een beschamend overleg dat nagenoeg uit ons geheugen is gewist.

De conferentie van Évian, bijeengeroepen door de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt in reactie op de enorme vluchtelingencrisis die was veroorzaakt door het virulente antisemitisme van Adolf Hitler, was een catastrofe. En de rampzalige uitkomst ervan moet in herinnering worden geroepen in het licht van de huidige Europese migratiecrisis.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

De conferentie van Évian moest een antwoord geven op de nood van honderdduizenden Duitse en Oostenrijkse joden die wanhopig op zoek waren naar een goed heenkomen. Roosevelt geloofde dat louter een collectieve oplossing soelaas kon bieden. Ook Hitler hoopte dat andere landen de joden zouden opnemen.

In een toespraak in Königsberg in maart van dat jaar had hij uitgeroepen: “Ik kan alleen maar hopen en verwachten dat de landen die zo veel sympathie voor deze misdadigers kunnen opbrengen genereus genoeg zullen zijn om dit medelijden om te zetten in praktische hulp. Op onze beurt zijn wij bereid onze luxeschepen ter beschikking te stellen, voor het transport van deze misdadigers.” Hij was al begonnen joden te verdrijven, onder meer door ze onder dwang op schepen te plaatsen en ze naar diverse bestemmingen in het Middellandsezeegebied en aan de overzijde van de Atlantische Oceaan te sturen.

Maar in heel Europa werden de vluchtelingen afwijzend bejegend. Op 6 juni 1938, toen de voorbereidingen voor de conferentie al in volle gang waren, ontving het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken een brief over 51 Joods-Oostenrijkse vluchtelingen op een kleine boot, die waren gestrand in de internationale wateren van de Donau. De schrijver van de brief zei getuige te zijn geweest “van het hartverscheurende lot van 51 mensen die van de ene grens naar de andere werden gestuurd. Ik heb persoonlijk kennis genomen van de onuitspreekbare ellende waarin honderdduizenden onschuldige inwoners van Oostenrijk verzeild zijn geraakt.”

En toch waren een maand later in Évian veel Europese landen, hoewel ze op welsprekende wijze uiting gaven aan hun ongenoegen over de ontberingen die de joden van Duitsland en Oostenrijk ten deel vielen, niet bereid concrete stappen te zetten. Het resultaat van de bijeenkomst was helder: Europa, Noord-Amerika en Australië zouden geen aanzienlijke aantallen vluchtelingen opnemen.

In de verslagen kwamen twee woorden herhaaldelijk terug: “dichtheid” en “verzadiging.” De Europese landen hadden al te kampen met “bevolkingsdichtheid” en hadden een “verzadigingspunt” bereikt – met andere woorden, er was gewoonweg geen plaats meer.

In 1938 was dat uiteraard absurd om te zeggen, gezien de omvang die de Europese bevolking vandaag de dag heeft. Maar het is nu nog net zo belachelijk om met dit soort argumenten aan te komen.

De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de deelnemers aan de conferentie in Évian de Holocaust niet hadden kunnen voorzien, en ook niet dat Europa opnieuw in een verwoestende oorlog zou belanden; niettemin was het gebrek aan moreel besef adembenemend. Veel van de landen die weigerden de noodlijdende vluchtelingen op te nemen werden uiteindelijk zelf bezet en gemolesteerd door de nazi's – waardoor ook zij een beroep moesten doen op het mededogen dat ze de joden in juli 1938 nog hadden ontzegd.

De nazi's moeten zich hebben verkneukeld bij de gedachte dat hun virulente antisemitisme in de rest van Europa weerklank had gevonden, en soms niet eens zo zwakjes. Ze gingen ook beseffen dat als verdrijving niet mogelijk was uitroeiïng het alternatief moest zijn.

Vandaag de dag zijn antisemitisme, islamofobie, racisme, xenofobie en anti-immigratie-sentimenten weer in opkomst in heel Europa. We moeten daar bij stilstaan en vaststellen op welk punt we ons precies bevinden. Een grote Britse tabloid vond het onlangs aanvaardbaar om het een van zijn columnisten toe te staan immigranten “kakkerlakken” te noemen. Het Rwandese Radio Télévision Libre des Mille Collines gebruikte in de aanloop naar de genocide van 1994 hetzelfde woord om de Tutsi's aan te duiden, net als het nazistische dagblad Der Stürmer van Julius Streicher dat deed om te joden te beschrijven. Politieke leiders in heel Europa geven migranten regelmatig – en op beschamende wijze – de schuld voor nationale problemen.

Het aanvallen van migranten of minderheden – op grove wijze door specifiek taalgebruik of op subtielere wijze, via het beleid – is onaanvaardbaar, waar dan ook. Als er woorden worden geuit met de duidelijke bedoeling schade toe te brengen en geweld uit te lokken op nationale, raciale of religieuze gronden, verwordt de vrijheid van meningsuiting tot het oproepen tot haat, wat bij wet verboden is. Landen die de Internationale Conventie over Burgerrechten en Politieke Rechten hebben geratificeerd, zoals alle lidstaten van de Europese Unie, zijn hieraan gebonden.

Toch laten de huidige Europese voorstellen over migratie veel te wensen over. Het continent moet zijn verleden met een gevoelvoller bewustzijn in herinnering roepen en genereuzer zijn jegens de wanhopige mensen die de Middellandse Zee oversteken. François Crépeau, de speciale rapporteur van de Verenigde Naties over de mensenrechten van migranten, heeft in een recent interview opgemerkt dat Europa, Australië en Canada de komende vijf jaar makkelijk een miljoen Syrische vluchtelingen kunnen huisvesten, en dat ze daar ook nog Eritreërs aan kunnen toevoegen en het beleid naar zeven jaar kunnen oprekken. Dus waarom stelt Europa nu voor jaarlijks slechts een schamele 20.000 tot 40.000 mensen voor opvang in aanmerking te laten komen?

Fake news or real views Learn More

De Europese politici die zich sterk tegen immigratie verzetten wil ik graag aanraden de volgende keer dat ze in het ziekenhuis worden opgenomen om zich heen te kijken: veel van de mensen die daar voor hen zorgen hebben een verleden als migrant. En als ze hun dorst lessen met het beroemde mineraalwater uit Évian-les-Bains, zouden ze eens kunnen nadenken over de schandalige mislukking van een conferentie die zo veel levens had kunnen redden – en over wat dit ons vandaag de dag kan leren.

Vertaling: Menno Grootveld