3

Индустриялық стратегияның қайта оралуы

ЛОНДОН – өнеркәсіптік саясат көптеген дамыған экономикаларда қайта орнап жатыр. 1980-шы жылдары өткен он жылдықтағы тоқырау себепшісі ретінде қолданыстан шығарылып, ол барған сайын оңшыл популистік партиялардан жұмысшы таптағы сайлаушылардың бас тартуының бағаналы құралы ретінде қарастырылып жатыр. Бірақ қазіргі заманға сай, тиімді өндірістік стратегияны әзірлеу оңай іс болмайды.

Еуропалық Одақ, 2014 жылы өзінің индустриялық саясатының артықшылықтары мен кемшіліктері туралы жасаған талдауы жарияланғаннан бастап, осы тақырыпты шешу үшін дәйекті құрылымды анықтауға тырысып жатыр. Ұлыбритания қаңтар айында өнеркәсіптік стратегияны құру туралы “жасыл қағазды” шығара отырып, бір қадам алға басып келе жатыр. АҚШ президенті Дональд Трамп, сондай-ақ, өнеркәсіп саясатына назар аударды, бірақ оның нұсқасы елеулі үкімет араласуын және протекционистік шараларды бірге алып жүретін тәрізді.

Трамптың регрессивті көзқарасы нақты емес және қазірдің өзінде қате болып көрінеді. Бірақ Еуропаның өнеркәсіптік стратегиясына қолданған кейбір тәсілдері үміт берерліктей, себебі олар «жеңімпаздарды таңдауды» аса атаған өткен уақыттағы кең араласудан аулақ. Мысалы, Ұлыбританияда, үкімет «мақсатты араласуға» назар бөледі, себебі ол арқылы оң ынталандыру, нарықтық кемшіліктерді түзету, сондай-ақ, әлеуметтік, географиялық және салалық теңгерімсіздіктер проблемасын шешді көздейді. Әлбетте, саяси көшбасшылар тарихтан кейбір маңызды сабақ алды-ау.

Бірақ елеулі проблемалар әлі де сақталуда. Еуропаның үкіметтері бүгін өз «көрінбейтін әсерін» нығайту үшін арнайы саясаттарын жүзеге асыра аламыз деп сенеді, сондай-ақ бұл саясат қандай да бір келісілген құрылым ішіне дәл лайық болып келеді деп ойлайды.  Бұл өте оптимистік көзқарас болып көрінеді.

Ұлыбританияның жаңа жоспары стратегияның негізгі мақсатын анықтамайды. Ол Ұлыбритания бұдан былай Еуропалық бірыңғай нарыққа және кеден одағына кірмеген кезде ЖІӨ өсуін қолдауға арналған ба? Немесе мақсаты ұзақ мерзімді үрдіс өсуін қамтамасыз ету үшін британдық экономика��ың әлеуетті шығысын арттыру ма? Үкіметтің жоспары осы екі мақсаттарды көрсетіп өтті, бірақ онда олардың теңдестіру жолы туралы аз айтылған.

Ұлыбритания басшылары, стратегия Брекситтен кейінгі өсуді нығайтуға бағытталса, онда, бәлкім, оны Британияның негізгі нарығы болып қалатын, ЕО-ға қатысты жоғары тарифтер контексінде орнату керек болатынын мойындау керек. Мұндай стратегия, сондай-ақ британдық өндірістің жаһандық бәсекеге қабілеттілігін назарға алып, мемлекеттің жаңа тәуелсіз сауда саясатын толықтыруы тиіс.

Сонымен қатар, британ үкіметі Брексит жағдайындағы қысқа мерзімді өсу мен жұмыспен қамтуды сақтауды назарға ала тұрып, ұзақ мерзімді өсу әлеуетін арттыру қажеттігін де ұмытпауы керек. Алайда, ұсынылған стратегия үкіметінің экономикадағы өз қатысуынан шектен тыс қорғалуына тым назар аударуы мүмкін.

Үкіметтерде жеңімпаздарды таңдаудан бас тарту құқығы бар болса да, олар процесске басқа жолдармен белсенді қатысуы тиіс. Атап айтқанда, олар ұзақ мерзімді өсуге неғұрлым ықпал ететін ықтимал секторлар мен өндірістерді анықтап, нақты қаржылық тәуекелдері бар жолдармен болса да, олардың табысқа жетуіне көмектесуі тиіс.

Мысалы, үкіметтер сыртқы оң әсері бар ірі инфрақұрылымдық инвестицияларды қарастыру керек, атап айтсақ, тұрғындардың қысқарақ жол жүрі уақыты, мұның экономикалық және әлеуметтік пайдасы зор бола тұра, ол жеке сектор үшін тым үлкен немесе қауіпті болуы мүмкін. Бұл әсіресе үкімет жеке секторға қарағанда, ақпараттың неғұрлым кең ауқымына қол жеткізе алатын жағдайларда өзекті болып табылады, себебі ол өзінің инвестицияларын оңтайландыру мүмкіндіктерін нығайта алады.

Еуропадағы өнеркәсіптік саясаттың өзекті талқылауында жоқ тағы бір компонент, ол нақты іске асыру мерзімі болып табылады. Шындығында, бүгінде әзірленген стратегияның нәтижелеріне жету үшін бір буын ұрпақтың уақыты кетуі мүмкін (білім беру реформасы тәрізді). Сондықтан тиімді өнеркәсіптік стратегия жалпы іске асу мерзімдерін ғана емес, сондай-ақ маңызды кезеңдерді де қамтуы қажет.

Ұлыбританияның жағдайында, осы кезеңдер Брексит процесіне байланысты қысқа мерзімді мақсаттар мен нәтижелерді қамтуы тиіс. Өйткені, тиімді және қазіргі заманға сай индустриялық стратегия экономикаға алдағы жылдары қажет болатын, адами капитал, оның ішінде активтер мен ресурстарды мұқият есепке алуды талап етеді. Ұлыбритания үшін мұндай есепке алу Брекситсіз өте алмайды. Ұлыбритания басшылары, әсіресе, Еуропаның бірыңғай нарығымен байланысты ресурстарды анықтап, оларды ауыстырылуы жолдары мен бұл процесстің алатын уақытын да нақтылауы керек.

Тиімді өнеркәсіптік стратегияның қорытынды маңызды элементі ол негізделетін институционалдық құрылым болып табылады. Ұлыбритания үкіметі өңірлік айырмашылықтарды шешу үшін керекті институттарды құру маңыздылығын мойындайды. Бірақ мекемелер салалар мен елдің өңірлерін байланыстырып қана қоймай, жеке сектор мен мемлекет арасындағы қарым-қатынаста ашықтық және есептілікті қамтамасыз ету үшін жұмыс жасауы керек.

Осыны ескере отырып, британдық көшбасшылар қазірдің өзінде бар мекемелер және жаңартуды қажет ететін мекемелерді анықтауы керек. Мұнда жай ғана әлсіз немесе тиімсіз институттарды жаба салмай, керісінше, оларды қалай реформалау және нығайтуға болатынын қарастыру маңызды болып табылады.

Британдық және еуропалық экономикалар үшін маңызды өзгерістер келе жатыр. Басшылар алдағы проблемаларды шешуге мүмкіндік беретін жан-жақты стратегиялық болжамды анықтау үшін қазір әрекет етуі тиіс. Бұл болжам мен жоспар батыл және өршіл болуы керек. Ең алдымен, бұл болжам ортақ болуы керек, себебі поляризация өркендеген уақытта, бұл жоспардың ең қиын жағы болуы мүмкін.