Skip to main content

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated Cookie policy, Privacy policy and Terms & Conditions

stiglitz264_DNY59GettyImages_gearsUSmoney DNY59/Getty Images

Het einde van het neoliberalisme en de wedergeboorte van de geschiedenis

NEW YORK – Aan het einde van de Koude Oorlog schreef de politieke wetenschapper Francis Fukuyama een bejubeld essay getiteld “The End of History?” (“Het einde van de geschiedenis?”) De ineenstorting van het communisme, zo betoogde hij, zou het laatste obstakel uit de weg ruimen dat de wereld scheidde van haar lotsbestemming van liberale democratie en markteconomieën. Veel mensen waren het daarmee eens.

Vandaag de dag, nu we geconfronteerd worden met een terugtrekking uit de op regels gebaseerde, liberale wereldorde, met autocratische heersers en demagogen die landen besturen waar in totaal ruim de helft van de wereldbevolking woont, lijkt het idee van Fukuyama vreemd en naïef. Maar het heeft wel de neoliberale economische doctrine versterkt die de afgelopen veertig jaar heeft geprevaleerd.

De geloofwaardigheid van het vertrouwen van het neoliberalisme in de vrije markt als de meest zekere weg naar gedeelde welvaart is dezer dagen op sterven na dood. En dat is maar goed ook. Het gelijktijdige wegkwijnen van het vertrouwen in het neoliberalisme en de democratie is geen toeval of louter een samenloop van omstandigheden. Het neoliberalisme heeft de democratie veertig jaar lang ondermijnd.

De vorm van de mondialisering die wordt voorgeschreven door het neoliberalisme heeft individuen en hele samenlevingen de wapens uit handen geslagen als het gaat om de controle over een belangrijk deel van hun eigen lotsbestemming, zoals Dani Rodrik van de Harvard Universiteit zo duidelijk heeft uitgelegd, en zoals ik betoog in mijn recente boeken Globalization and Its Discontents Revisiteden People, Power, and Profits. Vooral de gevolgen van de liberalisering van de kapitaalmarkten waren weerzinwekkend: als een leidende presidentskandidaat in een ontwikkelingsland uit de gratie raakte bij Wall Street, haalden de banken hun geld uit dat land weg. Kiezers hadden dan te maken met een grimmig dilemma: toegeven aan Wall Street of geconfronteerd worden met een ernstige financiële crisis. Het was alsof Wall Street meer politieke macht had dan de burgers van het land.

Zelfs in rijke landen werd tegen gewone burgers gezegd: “Jullie kunnen het beleid niet voeren dat jullie willen” – of het nu ging om adequate sociale bescherming, fatsoenlijke lonen, progressieve belastingheffing, of een goed gereguleerd financieel systeem – “omdat het land dan aan concurrentiekracht zal inboeten, banen zullen verdwijnen, en jullie daaronder zullen lijden.”

In zowel rijke als arme landen beloofden de elites dat het neoliberale beleid zou leiden tot snellere economische groei, en dat de voordelen daarvan zouden doorsijpelen naar de onderkant van de samenleving, zodat iedereen, inclusief de allerarmsten, beter af zou zijn. Om dat te bereiken moesten werknemers echter lagere lonen aanvaarden en moesten alle burgers bezuinigingen accepteren op belangrijke overheidsprogramma's.

Subscribe now
ps subscription image no tote bag no discount

Subscribe now

Subscribe today and get unlimited access to OnPoint, the Big Picture, the PS archive of more than 14,000 commentaries, and our annual magazine, for less than $2 a week.

SUBSCRIBE

De elites beweerden dat hun beloften waren gebaseerd op wetenschappelijke economische modellen en “op bewijzen gestoeld onderzoek.” Na veertig jaar zijn de cijfers binnen: de groei is vertraagd, en de vruchten van die groei zijn in overweldigende mate ten goede gekomen aan de weinigen aan de top van de piramide. Terwijl de lonen stagneerden en de koersen op de aandelenmarkten stegen, stroomden de baten naar de bovenste echelons van de samenleving in plaats van naar beneden te sijpelen.

Hoe kunnen beperkingen van de loonstijgingen – om de concurrentiekracht op peil te houden – en bezuinigingen op overheidsprogramma's in hemelsnaam bijdragen aan een hogere levensstandaard? Gewone burgers hadden het gevoel dat ze werden besodemieterd, en ze hadden nog gelijk ook.

We ondergaan nu de politieke gevolgen van deze grote deceptie: wantrouwen jegens de elites, jegens de economische “wetenschap” waarop het neoliberalisme was gebaseerd, en jegens het corrupte politieke systeem dat dit alles mogelijk heeft gemaakt.

De werkelijkheid is dat, ondanks de naam, het tijdperk van het neoliberalisme verre van liberaal was. Het heeft een intellectuele orthodoxie opgelegd waarvan de hoeders uitermate intolerant stonden tegenover afwijkende meningen. Economen met alternatieve inzichten werden behandeld als ketters die uit de weg gegaan moesten worden, of op z'n best moesten worden verbannen naar een paar geïsoleerde instellingen. Het neoliberalisme vertoonde weinig gelijkenissen met de “open samenleving” die Karl Popper had bepleit. Zoals George Soros heeft benadrukt, heeft Popper erkend dat onze samenleving een complex, voortdurend evoluerend systeem is; hoe meer we leren, des te meer onze kennis het gedrag van het systeem beïnvloedt.

Nergens was deze intolerantie groter dan in de macro-economie, waar de dominante modellen de mogelijkheid uitsloten van een crisis als die van 2008. Toen het onmogelijke gebeurde, werd net gedaan alsof dit een overstroming was die eens in de vijfhonderd jaar voorkomt – een freak-gebeurtenis die geen model had kunnen voorspellen. Zelfs vandaag de dag weigeren de pleitbezorgers van deze theorieën te aanvaarden dat hun geloof in zelf-regulerende markten en hun bestempeling van externaliteiten als non-existent ofwel onbelangrijk heeft geleid tot de deregulering die van cruciaal belang was voor het op gang brengen van de crisis. De theorie is in leven gebleven, met Ptolemeïsche pogingen om hem aan de feiten aan te passen, wat weer eens bewijst dat slechte ideeën, als ze zich eenmaal hebben genesteld, vaak een trage dood sterven. 

Als de financiële crisis van 2008 er niet in is geslaagd om ons te laten beseffen dat ongeremde markten niet werken, zou de klimaatscrisis dat zeker wél moeten doen: het neoliberalisme zal letterlijk een einde maken aan onze beschaving. Maar het is ook duidelijk dat demagogen die graag zien dat we onze rug toedraaien aan wetenschap en tolerantie de zaken er alleen maar erger op zullen maken.

De enige weg voorwaarts, en de enige manier om onze planeet en onze beschaving te redden, is een wedergeboorte van de geschiedenis. We moeten de Verlichting nieuw leven inblazen en ons opnieuw committeren aan de waarden van vrijheid, respect voor kennis, en democratie.

Vertaling: Menno Grootveld

https://prosyn.org/TSZYXTinl;
  1. op_dervis1_Mikhail SvetlovGetty Images_PutinXiJinpingshakehands Mikhail Svetlov/Getty Images

    Cronies Everywhere

    Kemal Derviş

    Three recent books demonstrate that there are as many differences between crony-capitalist systems as there are similarities. And while deep-seated corruption is usually associated with autocracies like modern-day Russia, democracies have no reason to assume that they are immune.

    7