8

Naar een cashloos Afrika

YAMOUSSOUKRO – India jaagt sinds kort een ambitieus nieuw doel na: een cashloze economie. Ondanks opstartproblemen en frustraties zal dit voor de 1,31 miljard inwoners van het land uiteindelijk een verandering ten goede blijken. Afrika zou hetzelfde doel moeten nastreven – en de eerste stap moeten zetten door een monetaire unie op richten.

Natuurlijk is het bereiken van een cashloze samenleving geen doel op zich. Het is slechts een middel om financiële inclusie, veiligheid, en welvaart te helpen bevorderen.

Op dit moment maakt een geschatte 326 miljoen Afrikanen – 80 % van de volwassen bevolking van het continent – geen gebruik van formele of informele financiële diensten. Maar bankbiljetten onder het matras stoppen is geen goede manier om het spaargeld van families te beveiligen, en een nog slechtere manier om huishoudens genoeg kapitaal te laten vergaren om aan chronische armoede te ontsnappen.

Overeenkomstig schrapen miljoenen Afrikanen hun levensonderhoud bij elkaar in de informele economie, die in het merendeel van Afrika gemiddeld 41% van het bbp vertegenwoordigd. Dit laat ze onbeschermd, en verstoken van een traject naar financiële stabiliteit en opbouw van vermogen. Een beweging richting een cashloze maatschappij zou burgers, bedrijven, en beleidsmakers dwingen om mechanismen te ontwerpen om alle Afrikanen toegang tot de financiële sector te geven, wat de levens van de miljoenen die nu niet of slechts marginaal bankieren drastisch zou verbeteren. En het zou veel kostwinners binnen de formele economie brengen – een enorme economische kans voor Afrika.

Het doel zou moeten zijn om welvaart te genereren door middel van financiële inclusie verbonden met economische activiteiten. Wat kleine bedrijven en micro-ondernemingen nodig hebben is vers kapitaal om werkgelegenheid te creëren en de economische taart te vergroten; en bankrekeningen verbonden met economische activiteit garanderen dat zelfs degenen die spullen langs de weg verkopen een stuk van die taart kunnen bemachtigen.

Maar financiële inclusie is geen natuurlijk bijproduct van de beweging weg van baar geld. Econoom van Harvard Kenneth Rogoff stelt in tegendeel dat een succesvolle demonetisering een veelomvattend en haalbaar plan om de financiële inclusie en het gebruik van banken te vergroten vereist.

Zo een plan zou zich moeten concentreren op het opbouwen van het juiste ecosysteem voor economische activiteit. In Afrika betekent dat niet alleen het aanbieden van financiële diensten, maar ook het tegengaan van financieel analfabetisme. Nieuw opgezette bankrekeningen hebben maar weinig positieve effecten als ze een slapend bestaan leiden. Om te verzekeren dat financiële inclusie ook daadwerkelijk een economische transformatie mogelijk maakt moeten Afrikanen de kennis en middelen verwerven om het meeste uit financiële diensten te halen.

Natuurlijk zal dit alles niet makkelijk zijn – een punt dat duidelijk wordt gemaakt door de uitdagende ervaringen van India bij het implementeren van zijn radicale demonetisering. Succes zal onder meer een stapsgewijze aanpak vereisen. Afrika moet niet toestaan dat een gebrek aan contant geld de informele economie laat struikelen, zoals in India is gebeurd.

Maar wanneer Afrika deze transitie met succes volbrengt zullen de winsten enorm zijn. Demonetisering zou landen waarschijnlijk zelfs geld besparen. Mastercard schat dat landen wereldwijd zoveel als 1% van hun bbp besteden aan het drukken, verwerken, en distribueren van bankbiljetten. Dat is geld dat beter besteed zou zijn aan het behalen van de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties, om zo de levens van Afrika’s armen verder te verbeteren.

Er is reden genoeg om te geloven dat Afrika een cashloze maatschappij kan bereiken. Een groot deel van de Afrikanen gebruikt al digitale betaalsystemen zoals M-Pesa of EcoCash – precies het soort innovatieve platforms dat een pioniersrol kan spelen in het afbouwen van contant geld.

Alhoewel hyperinflatie een verre van ideale katalysator voor zo een omwenteling is laat de ervaring van Zimbabwe zien dat burgers zich kunnen en zullen aanpassen aan uitdagende omstandigheden. Zo verstrekken sommige winkels in het land bijvoorbeeld krediet op mobiele bankrekeningen bij gebrek aan wisselgeld.

Maar om een algemenere omwenteling naar een cashloos Afrika tot stand te brengen zal progressie richting een monetaire unie voor een diepere economische integratie van het werelddeel essentieel zijn. Dat op zijn beurt zou een continentaal ecosysteem voor digitale financiële diensten stimuleren dat garant kan staan voor een enorme expansie van de inter-Afrikaanse handel – de snelste route naar het beëindigen van armoede.

Veertien landen in West- en Centraal-Afrika delen al de CFA-franc, die gekoppeld is aan euro. En Zuid-Afrika deelt een monetair beleid met Lesotho, Namibië, en Swaziland. Waar geen hindernissen zijn kan je niet struikelen.

Afrika is een laatkomer in de beweging tot demonetisering. Maar we kunnen dit in ons voordeel gebruiken, door te leren van landen die deze transitie al gemaakt hebben of daar midden in zitten. Dit betreft niet slechts India, maar bijvoorbeeld ook Denemarken, Noorwegen, en Zweden. We moeten dit als een strategisch voordeel zien in de hoognodige structurele transformatie van de Afrikaanse economie.

Met een slimme strategie gebouwd op geduld en engagement kan Afrika een cashloze economie opbouwen, met hoge niveaus van financiële inclusie die de economische welvaart en veiligheid ondersteunen. Binnen afzienbare tijd kan het kopen van een ‘Kofi broke man’ –  bakbanaan met pinda’s – langs de weg in Ghana een cashloze transactie zijn, en één die de verkoper laat floreren in het heden, en laat sparen voor de toekomst.

Vertaling Melle Trap