Christopher Furlong/Getty Images

De Britse geschiedenis van de Brexit

LONDEN – Sinds 23 juni 2016, toen 52% van de Britse kiezers het vertrek uit de Europese Unie steunde, heeft het “Brexit”-debat de Britse politiek uiteen gereten. Hoewel het Brexit-referendum niet bindend was, had de regering van de toenmalige premier David Cameron, in de verwachting dat de “Remain”-stem zou winnen, beloofd het resultaat te zullen eerbiedigen. Groot-Brittannië, dat zich pas in een laat stadium bij de EU aansloot, zal de eerste lidstaat zijn die de deur weer achter zich dicht trekt. Het vertrek zal naar verwachting nu in maart 2019 zijn beslag krijgen.

“Remainers” verwijten de ene keer Cameron zijn roekeloosheid om het referendum te houden en zijn incompetentie om het in goede banen te leiden, en overladen de andere keer de Brexiteers met kritiek omdat ze de kiezers in een moeras van leugens hebben laten verdrinken. Op een dieper niveau kan de Brexit-stem worden beschouwd als onderdeel van een transatlantische boerenopstand, die zichzelf laat voelen in Frankrijk, Hongarije, Italië, Polen, Oostenrijk en uiteraard de Verenigde Staten. Beide verklaringen hebben zo hun verdiensten, maar allebei gaan ze voorbij aan de specifiek Britse wortels van de Brexit.

Groot-Brittannië stond in 1940 in zijn eentje tegenover een door Hitler overheerst Europees vasteland, het moment uit zijn recente geschiedenis dat het land zich nog steeds met de meeste trots herinnert. Jaren later verwoordde Margaret Thatcher een algemeen gevoeld Brits sentiment op haar gebruikelijk empathische manier. “Weet je,” zei ze ooit tegen me, “wij gaan er op vakantie, en zij zijn daar.” Ondanks de uitgesproken intenties van de voormalige premier Tony Blair heeft Groot-Brittannië zich nooit “in het hart” van Europa bevonden. In de 42 jaar dat de Britten deel hebben uitgemaakt van de EU zijn ze altijd een lastige, Eurosceptische partner gebleven. De steun voor het lidmaatschap is slechts kort boven de 50% geweest, maar tegen 2010 alweer onder de 30% gezakt. Een referendum zou destijds waarschijnlijk een zelfs nog grotere meerderheid voor een vertrek hebben opgeleverd.

Groot-Brittannië heeft in 1957 het Verdrag van Rome niet getekend, dat de zes oorspronkelijke leden van de EU – Duitsland, Frankrijk, Italië, Nederland, België en Luxemburg – bijeenbracht in de EEG (Europese Economische Gemeenschap). Trouw aan zijn traditionele verdeel- en heerspolitiek organiseerde het in 1960 de uit zeven leden bestaande Europese Vrijhandelsorganisatie als tegenwicht.

Maar Groot-Brittannië stagneerde, terwijl de EEG bloeide; Groot-Brittannië vroeg dus in 1963 of het alsnog tot de EEG mocht toetreden. Het motief daarvoor was voornamelijk economisch – om te ontsnappen aan de invoertarieven van de EEG op Britse goederen, door zich aan te sluiten bij een dynamischer vrijhandelsgebied. Maar het motief van het voorkomen van de vorming van een politiek blok is nooit afwezig geweest, en was in strijd met de droom van de stichters van de Europese gemeenschap van een politieke unie. Uiteindelijk sprak de Franse president Charles de Gaulle zijn veto uit over het Britse lidmaatschap, omdat hij Groot-Brittannië zag als een Amerikaans paard van Troje.

De Remainers vergeten gemakshalve dat toen Groot-Brittannië in 1975 vóór behoud van het EEG-lidmaatschap stemde – na in 1973 te zijn toegetreden – dit referendum was gebaseerd op de leugen dat het lidmaatschap geen politieke gevolgen zou hebben. Maar in feite zagen de stichters van de EU, met name Jean Monnet, een steeds diepergaande economische unie als een manier om tot een steeds diepergaande politieke unie te komen. In 1986 ondertekende Margaret Thatcher de Single European Act (die zich ten doel stelde tot één grote gemeenschappelijke markt te komen), klaarblijkelijk in de veronderstelling dat dit louter een uitbreiding zou inhouden van de vrije handel in goederen naar de vrije handel in diensten, kapitaal en arbeid.

Subscribe now

Exclusive explainers, thematic deep dives, interviews with world leaders, and our Year Ahead magazine. Choose an On Point experience that’s right for you.

Learn More

Maar de status aparte van Groot-Brittannië werd bevestigd door het Verdrag van Maastricht uit 1992, waarbij de opvolger van Thatcher, John Major, (samen met Denemarken) een uitzondering wist te bedingen op de eis om de euro als gemeenschappelijke munt te aanvaarden. Duidelijker dan alles wat eraan vooraf was gegaan, was de eenheidsmunt een blijk van bereidheid om voortgang te boeken in de richting van een politieke unie. Want, zoals ook is gebleken uit de gebeurtenissen van 2008-2009, een gemeenschappelijke munt zonder gemeenschappelijke regering zal nooit kunnen standhouden.

In het kielzog van het Brexit-besluit is de ongelukkige opvolger van Cameron, Theresa May, gevangen tussen de eis van Brexiteers als haar voormalige minister van Buitenlandse Zaken, Boris Johnson, om “onze grenzen te kunnen bewaken,” en de angst van de Remainers over de economische en politieke gevolgen van een vertrek. Ze hoopt op een vertrek uit de EU waarbij Groot-Brittannië de voordelen van het EU-lidmaatschap kan behouden, maar de kosten kan vermijden.

Deze hoop wordt belichaamd door het zojuist gepubliceerde White Paper van de regering, “The Future Relationship between the United Kingdom and the European Union.” Daarin is de regering op zoek naar een “Associatie” waarbij Groot-Brittannië binnen de tariefzone van de EU zou kunnen blijven voor alle handel in goederen die in Groot-Brittannië en de EU zijn geproduceerd, maar vrij zou zijn om eigen handelsverdragen te sluiten met alle andere landen. De gemeenschappelijke markt op het gebied van de diensten zou worden vervangen door een speciale overeenkomst, die klanten uit de EU onbeperkte toegang zou moeten bieden tot de financiële diensten van Londen, terwijl een gemeenschappelijk systeem van toezicht zou worden vermeden. Een nieuw “raamwerk voor de mobiliteit” zou ten doel hebben “de slimsten en de besten uit de EU en andere landen te blijven aantrekken,” terwijl de vrijheid van EU-burgers (op niet nader gespecificeerde wijze) aan banden zou worden gelegd om in Groot-Brittannië te komen werken.

Niets is zekerder dan het feit dat de merkwaardige poging van het White Paper om van twee walletjes te kunnen eten een serieuze evaluatie aan weerszijden van het Kanaal niet zal overleven. En dat betekent dat Groot-Brittannië in maart 2019 uit de EU zal vertrekken zonder een werkbare scheidingsovereenkomst. De enige vraag is of deze uitkomst de ramp zal zijn die de meeste waarnemers vrezen.

Ik ben niet overtuigd door het argument van de Remainers dat een vertrek uit de EU economisch rampzalig zou zijn voor Groot-Brittannië. Het verlies van allerlei vaste EU-afspraken zou worden gecompenseerd door de kans voor Groot-Brittannië om opnieuw zijn eigen weg te vinden, niet in de laatste plaats op het gebied van het begrotings- en industriebeleid. De ervaring duidt erop dat de Britten het meest veerkrachtig, het meest inventief en het gelukkigst zijn als ze het gevoel hebben hun eigen toekomst in de hand te hebben. Ze zijn niet bereid hun onafhankelijkheid op te geven.

Mijn grootste zorg betreft het verlies van de kans voor Groot-Brittannië om te helpen de politieke toekomst van Europa vorm te geven. De organisatie die Groot-Brittannië gaat verlaten is zeker niet vol vertrouwen op weg naar een politieke unie, maar wordt verscheurd door interne conflicten. De Duitse bondskanselier Angela Merkel is bijna net zo machteloos als May; neo-fascisten delen de macht in diverse Europese landen, of staan op het punt om dat te gaan doen. Bijna het volledige gewicht van het Europese project rust nu op de schouders van de Franse president Emmanuel Macron. Het zou goed zijn geweest als hij Groot-Brittannië aan zijn zijde zou hebben gehad, en dat dit land niet zou zijn afgedreven in de richting van de Atlantische Oceaan.

Robert Skidelsky, lid van het Britse Hogerhuis, is emeritus-hoogleraar Politieke Economie aan de Warwick Universiteit.

http://prosyn.org/auCxUYC/nl;

Handpicked to read next

Cookies and Privacy

We use cookies to improve your experience on our website. To find out more, read our updated cookie policy and privacy policy.