76

Brexit en de toekomst van Europa

NEW YORK – Groot-Brittannië had naar mijn mening de best mogelijke deal met de Europese Unie, door deel uit te maken van de gemeenschappelijke markt zonder tot de Eurozone te behoren, mét een aantal uitzonderingen op bepaalde EU-regels. En toch was dat niet genoeg om het electoraat van Groot-Brittannië ervan te weerhouden voor een vertrek uit de EU te stemmen. Waarom?

Het antwoord kon worden gevonden in de opiniepeilingen in de maanden die voorafgingen aan het “Brexit”-referendum. De Europese migratiecrisis en het Brexit-debat voedden elkaar. De “Leave”-campagne maakte misbruik van de verslechterende vluchtelingensituatie – gesymboliseerd door beangstigende beelden van duizenden asielzoekers die samenhokten in Calais, wanhopig om hoe dan ook Groot-Brittannië binnen te komen – om angst te zaaien over “ongecontroleerde” immigratie uit andere lidstaten van de Europese Unie. En de Europese autoriteiten hebben belangrijke besluiten over het vluchtelingenbeleid uitgesteld om negatieve gevolgen voor het Britse referendum te voorkomen, waardoor chaotische taferelen als die in Calais konden blijven voortbestaan.

Erdogan

Whither Turkey?

Sinan Ülgen engages the views of Carl Bildt, Dani Rodrik, Marietje Schaake, and others on the future of one of the world’s most strategically important countries in the aftermath of July’s failed coup.

Het besluit van de Duitse bondskanselier Angela Merkel om de grenzen van haar land open te stellen voor vluchtelingen was een inspirerend gebaar, maar er was niet goed over nagedacht omdat het de 'pull factor' negeerde. Een plotselinge toestroom van asielzoekers verstoorde het dagelijks leven van mensen in de hele Europese Unie.

Het ontbreken van toereikende controles heeft bovendien tot paniek geleid die iedereen trof: de plaatselijke bevolking, de autoriteiten belast met de openbare veiligheid, en de vluchtelingen zelf. Het heeft ook de weg geplaveid voor de snelle opkomst van xenofobe anti-Europese partijen, zoals de UK Independence Party (UKIP), die leiding gaf aan de “Leave”-campagne – omdat nationale overheden en Europese instellingen niet in staat leken de crisis in goede banen te leiden.

Nu is het catastrofale scenario waar velen bang voor waren werkelijkheid geworden, waardoor de desintegratie van de EU praktisch onomkeerbaar is. Groot-Brittannië kan uiteindelijk wel of niet relatief beter af zijn dan andere landen door de EU te verlaten, maar de economie en het volk van het land zullen op de korte tot middellange termijn aanzienlijk te lijden hebben. Het pond is onmiddellijk na de stemming naar zijn laagste koers in ruim dertig jaar gekelderd, en de financiële markten in de hele wereld zullen waarschijnlijk in beroering blijven zolang er wordt onderhandeld over het lange, gecompliceerde proces van politieke en economische scheiding van de EU. De gevolgen voor de reële economie zullen alleen met de financiële crisis van 2007-2008 vergeleken kunnen worden.

Dit proces zal zeker geplaagd worden door nog meer onzekerheid en politieke risico's, want wat op het spel staat was nooit alleen maar een of ander reëel of denkbeeldig voordeel voor Groot-Brittannië, maar de overleving van het Europese project zelf. De Brexit zal de sluizen openzetten voor andere anti-Europese krachten binnen de Unie. De uitslag van het referendum was nog niet bekend of het Franse Front National deed een oproep uitgaan voor “Frexit,” terwijl de Nederlandse populist Geert Wilders een “Nexit” propageerde.

Bovendien zal Groot-Brittannië zelf misschien niet eens overleven. Van Schotland, dat in overgrote meerderheid in de EU wilde blijven, mag worden verwacht dat het een nieuwe poging in het werk zal stellen om onafhankelijk te worden, en sommige functionarissen in Noord-Ierland, waar de kiezers óók het “Remain”-kamp steunden, hebben al opgeroepen tot eenwording met de Ierse Republiek.

De reactie van de EU op Brexit zou wel eens een nieuwe valstrik kunnen blijken. In hun streven andere lidstaten ervan te willen weerhouden het Britse voorbeeld te volgen, zijn de Europese leiders misschien geenszins van plan Groot-Brittannië voorwaarden te bieden – met name wat betreft de toegang tot de Europese gemeenschappelijke markt – die de pijn van het vertrek kunnen verzachten. Omdat de EU de helft van de Britse handelsomzet voor haar rekening neemt, kunnen de gevolgen voor exporteurs vernietigend zijn (ondanks een concurrerender wisselkoers). En als de financiële instellingen hun activiteiten en personeel de komende jaren zullen verhuizen naar centra in de Eurozone, zal de pijn de City of London (en de Londense huizenmarkt) niet bespaard blijven.

Maar de gevolgen voor Europa kunnen nog veel erger zijn. De spanningen tussen de lidstaten hebben een breekpunt bereikt, niet alleen ten aanzien van de vluchtelingen, maar ook als gevolg van de uitzonderlijke spanningen tussen de crediteuren- en debiteurenlanden binnen de Eurozone. Tegelijkertijd richten de verzwakte leiders in Frankrijk en Duitsland zich nu vrijwel uitsluitend op binnenlandse problemen. In Italië duidt een keldering van 10% van de beurskoersen na de Brexit duidelijk op de kwetsbaarheid van het land voor een regelrechte bankencrisis – die heel goed de populistische Vijfsterrenbeweging, die zojuist het burgermeesterschap van Rome in de wacht heeft gesleept, volgend jaar aan de macht kan brengen.

Niets van dit alles voorspelt veel goeds voor een serieus programma van hervormingen voor de Eurozone, waartoe onder meer een échte bankenunie zou moeten behoren, een beperkte begrotingsunie en veel krachtiger mechanismen van democratische aansprakelijkheid. En de tijd is niet in het voordeel van Europa, nu externe druk vanuit landen als Turkije en Rusland – die allebei de onenigheid ten eigen bate uitbuiten – de interne politieke strijd in Europa verergert.

Dat is waar we vandaag de dag zijn aangeland. Heel Europa, inclusief Groot-Brittannië, heeft te lijden onder het verlies van de gemeenschappelijke markt en van de gemeenschappelijke waarden die de EU moest beschermen. Toch is de EU uit elkaar gevallen en opgehouden de behoeften en aspiraties van haar burgers te bevredigen. Zij stevent af op een wanordelijke desintegratie die Europa slechter af zal doen zijn dan waar het zou zijn geweest zonder de EU.

Support Project Syndicate’s mission

Project Syndicate needs your help to provide readers everywhere equal access to the ideas and debates shaping their lives.

Learn more

Maar we mogen niet opgeven. Toegegeven, de EU is een slecht bouwwerk. Na de Brexit moeten allen die geloven in de waarden die de EU overeind moest houden de handen ineen slaan om de EU te redden door haar diepgaand te hervormen. Ik ben ervan overtuigd dat naarmate de gevolgen van de Brexit zich de komende weken en maanden openbaren steeds meer mensen zich bij ons zullen aansluiten.

Vertaling: Menno Grootveld