8

Boris Johnson de contra-revolutionair

LONDEN – Als de geschiedenis zichzelf herhaalt – eerst als tragedie en dan als farce – is wat ons te wachten staat opnieuw Boris Johnson, een van gedaante verwisselende politicus die de perfecte belichaming is van de tegenspraken van ons tijdperk. Johnson is een volkstribuun die is opgegroeid met de privileges van de 1%; een immigranten-kind dat campagne heeft gevoerd voor gesloten grenzen; een Conservatief die de politieke orde overhoop wil halen; een erudiet man die de spot drijft met expertise; en een kosmopoliet die zwarte mensen terloops uitmaakt voor “piccaninnies.” Johnson heeft meer dan wie ook gedaan om de Britse toekomst in Europa te begraven; maar zijn ultra-flexibiliteit kan nog steeds de redding van Groot-Brittannië blijken te zijn.

In zijn eerste publieke optreden na zijn benoeming tot minister van Buitenlandse Zaken vergeleek Johnson de stemming over de Brexit met de Franse Revolutie. Terwijl hij op boe-geroep werd onthaald tijdens de viering van de Dag van de Bastille bij de Franse ambassade, prees hij het referendum als “een grote volksopstand tegen een verstikkend, bureaucratisch  ancien regime (sic) waarvan de democratische geloofsbrieven verre van voor de hand liggend waren geworden.”

Aleppo

A World Besieged

From Aleppo and North Korea to the European Commission and the Federal Reserve, the global order’s fracture points continue to deepen. Nina Khrushcheva, Stephen Roach, Nasser Saidi, and others assess the most important risks.

Maar de uitslag van het Brexit-referendum – op basis van de belofte om het Groot-Brittannië van gisteren opnieuw op te bouwen – is minder een revolutie dan een contra-revolutie. Boris en zijn bende Brexiteers hebben méér gemeen met Lodewijk Napoleon Bonaparte, die de Franse republiek omver wierp om een nieuwe monarchie te creëren, dan met Danton of Robespierre.

Als iemand of iets kan claimen de belichaming te zijn van de progressieve idealen van 1789, is de EU het wel. Haar politici en functionarissen hebben de vage drieëenheid “vrijheid, gelijkheid en broederschap” in een concrete vorm vertaald: 80.000 pagina's wetten, rechten en regels, van de slaapkamer tot de fabrieksvloer. En de toepassing van deze regels heeft hele groepen landen – van Griekenland en Spanje tot Estland en Polen – geholpen zich van de autocratie naar de democratie te bewegen.

De EU heeft een revolutie teweeggebracht in de manier waarop landen samenleven – door individuele rechten, het internationaal recht en het delen van soevereiniteit te bevorderen. De transformatieve kracht van de EU vloeit voort uit de belofte van het potentiële lidmaatschap ervan en uit een “nabuurschapsbeleid” dat Europese waarden exporteert, het bouwen van mondiale instellingen vergemakkelijkt, en de regionale integratie in andere werelddelen stimuleert.

Als gevolg van de contra-revolutie van het Brexit-referendum is de EU nu aan het krimpen en niet aan het groeien. Liever dan de wereld naar haar evenbeeld te herscheppen, is de EU bang voor buurlanden die chaos exporteren en geen waarden importeren. Onderlinge afhankelijkheid veroorzaakt inter-Europese conflicten, in plaats van ze te beëindigen. En de Europese gedachte is een mikpunt voor politiek verzet door het hele continent heen geworden.

Het meest verontrustende aan het Europa van vandaag de dag is niet het vertrek van Groot-Brittannië, maar de fragiliteit en onenigheid van de resterende 27 lidstaten, waar de binnenlandse consensus over Europa nagenoeg is verdampt. De Britse “Leave”-campagne heeft uiting gegeven aan een breed gedeeld verlangen om zekerheden uit het verleden te herstellen in plaats van nieuwe rechten te bevechten. En alle lidstaten zijn in de ban van economische onzekerheid, culturele angsten en politieke vervreemding, die de nieuwe politieke krachten exploiteren door referenda te gebruiken om een beeld te schetsen van de politiek als een strijd tussen het volk en zelfzuchtige elites.

De economische en politieke problemen van Groot-Brittannië na het referendum zullen ervoor zorgen dat de overige lidstaten van de EU zich wel twee maal zullen bedenken voordat ze hun eigen volksstemmingen over het lidmaatschap zullen houden. Maar vergis u niet: de EU is al een aardig eind op weg naar desintegratie. Een traag afglijden in onregeerbaarheid kan net zo verwoestend zijn als het uiteenvallen van het blok.

Sommige besluiten van de EU worden al aan nationale referenda onderworpen, zoals het door de Hongaarse premier Viktor Orbán geplande plebisciet over vluchtelingenquota's. In Frankrijk wordt de zogenoemde Arbeidsrichtlijn (op grond waarvan werkgevers uitgezonden werknemers in derde landen niet méér te hoeven te betalen dan het minimumloon in het gastland) misschien ingetrokken. En de Europese Commissie maakt terugtrekkende bewegingen op het gebied van favoriete projecten als een vrijhandelsovereenkomst met Canada.

Eerder dan als samenbindend middel te fungeren heeft iedere nieuwe uitdaging de EU in steeds kleinere groepen verdeeld. De euro heeft noord en zuid van elkaar gescheiden; Oekraïne en de vluchtelingencrisis hebben oost en west van elkaar gescheiden.

Pro-Europeanen moeten zich bezighouden met de bronnen van al deze ontevredenheid en opnieuw gaan nadenken over de vormen die moeten worden gebruikt om uitdrukking te geven aan het Europese ideaal. De EU was gebaseerd op het mechanische concept dat onderlinge afhankelijkheid conflicten zou voorkomen. Door de Europese productiemiddelen met elkaar te verbinden – eerst via de Europese Kolen- en Staalgemeenschap, en later via de gemeenschappelijke markt en de euro – hoopte de EU de staten van Europa zo nauw bijeen te brengen dat oorlog tussen deze staten niet langer een optie zou zijn.

Het is waar dat oorlog in Europa nu grotendeels ondenkbaar is, en dat er veel welvaart is geschapen. Maar de reactie tegen die onderlinge afhankelijkheid – of die zich nu via de euro, het vrije verkeer van personen, of het terrorisme voltrekt – is onmiskenbaar.

Om de EU te redden moeten de Europese leiders zich erop richten de mensen zich veilig te laten voelen bij onderlinge afhankelijkheid. Dit houdt de herverdeling in van een deel van de economische voordelen van al dat vrije verkeer naar de gemeenschappen die daarvan de zwaarste lasten moeten dragen; het versterken van de controle over de buitengrenzen en het samenwerken tegen terrorisme; het waarborgen van een grotere flexibiliteit ten aanzien van de integratie van de eurozone en de migratie; en de terugkeer naar het idee dat het de hoogste roeping voor de instellingen van de EU moet zijn de natiestaten van Europa te verdedigen, en niet hun éigen macht te ontwikkelen.

De Brexit-crisis geeft de resterende lidstaten van de EU een kans het Europese project opnieuw vorm te geven. Als ze daarin slagen, wil Groot-Brittannië zich uiteindelijk misschien zelfs wel weer aansluiten.

Dit is uiteraard niet waar de Brexiteers of hun bondgenoten op uit zijn. Zij kunnen erin slagen de EU uiteen te laten vallen, maar het zal hen waarschijnlijk niet lukken hun belofte waar te maken om de wereld van gisteren te herscheppen, en nog minder om een betere toekomst te bewerkstelligen. In feite zouden ze onbedoeld wel eens de voordelen van de Europese integratie kunnen vernietigen die de mensen juist het meest waarderen.

Kiezers die vóór de Brexit waren zullen straks misschien weerspiegelen wat Marx heeft gezegd over de contra-revolutie van Lodewijk Napoleon: “Een heel volk, dat zich inbeeldt zichzelf via een revolutie in versnelde beweging te hebben gezet, komt er plotseling achter te zijn teruggevoerd naar een dood tijdperk.” Zij komen tot de ontdekking dat wat ze omver hebben geworpen niet de tirannie van het ancien régime was, maar “de concessies die door eeuwenlange strijd van dat regime waren afgedwongen.”

Dit is het punt waarop de politieke verkleedpartijen van Johnson tot hun recht zouden kunnen komen. Als Groot-Brittannië in een diepe recessie belandt en moeite zal blijken te hebben de beloften van de “Leave”-campagne waar te maken, zullen veel kiezers misschien toch liever deel blijven uitmaken van de gemeenschappelijke markt, of zelfs van de EU zelf. Zo'n volte-face zou voor het grootste deel van het Brexit-kamp onverteerbaar zijn, want voor hen overtroeft de droom van de soevereiniteit de dreiging van een economische ineenstorting. Maar Johnson voelt zich in cultureel opzicht op zijn gemak in Europa en leek soms ambivalent ten aanzien van de “Leave”-campagne waaraan hij leiding heeft gegeven.

Support Project Syndicate’s mission

Project Syndicate needs your help to provide readers everywhere equal access to the ideas and debates shaping their lives.

Learn more

Johnsons vermogen om te ontsnappen aan de ketenen van zijn eerdere uitspraken zou Houdini tot voorbeeld hebben kunnen dienen. Als de EU erin slaagt zich te hervormen en als de problemen van Groot-Brittannië zich blijven verdiepen, zou alles wat nu nog spijkerhard lijkt – vooral het euroscepticisme van Johnson – wel eens als sneeuw voor de zon kunnen verdwijnen.

Vertaling: Menno Grootveld