6

Het tijdperk Bobby Fischer

CAMBRIDGE – De briljante nieuwe Hollywoodfilm ‘Pawn Sacrifice’ (‘Pionoffer’, red.) is een portret van het leven van het getourmenteerde schaakgenie Robert James ‘Bobby’ Fischer, vanaf zijn begindagen als wonderkind tot zijn historische tweekamp op 29-jarige leeftijd tegen de Russische wereldkampioen Boris Spasski in 1972. Acteur Toby Maguire zet Fischer met treffende authenticiteit neer, die zelfs voor iedereen die Fischer op zijn hoogtepunt meegemaakt heeft een schot in de roos is.

De film beschrijft een tweekamp die tot een gebeurtenis van grote betekenis in de Koude Oorlog tussen Rusland en de Verenigde Staten uitgroeide. Hij doet je afvragen of een creatief genie als Bobby Fisher – zeer getroebleerd maar superieur functioneel aan het schaakbord - zou kunnen existeren in de keiharde online-wereld van vandaag de dag.

Chicago Pollution

Climate Change in the Trumpocene Age

Bo Lidegaard argues that the US president-elect’s ability to derail global progress toward a green economy is more limited than many believe.

Fischer had in die dagen over aandacht zeker niet te klagen, maar informatie werd toen op een heel andere manier gefilterd dan nu. Journalisten leidden toen de weg, in plaats van slaafs de stroom van oppervlakkig internetverkeer te volgen. Het verhaal van een grillig kind uit Brooklyn die in zijn eentje ten strijde trok tegen het Sovjetimperium in zijn nationale sport leverde goede kopij voor journalisten, die het belang van de gebeurtenis op waarde wisten te schatten. De tweekamp haalde twee maanden lang dagelijks de voorpagina’s van grote kranten rond de hele wereld, waarbij commentatoren tot wel vijf uur per dag live zet-voor-zet analyses doorgaven.

Toentertijd waren er maar een paar televisiekanalen. Er waren geen dvd-spelers of pay-per view tv. Toch was dit niet de enige reden dat men aan de buis gekluisterd zat om de partijen te zien. De surrealistische omgeving, het ongelooflijke schaak dat er gespeeld werd, en de achtergrond van de Koude Oorlog maakten Fischer die zomer een van de bekendste mensen op aarde. Ik zal mezelf niet wijsmaken dat het de schaakanalyse was die de aandacht trok, ook al was ik tv-commentator tijdens de 13e cruciale partij.

Voor de Amerikaanse kampioen was de partij de apotheose van een twintigjarige jacht op de titel, die was begonnen in zijn dagen als schaakwonderkind. Na een leven lang van voor een superster relatieve armoede (ook al stond hij frequent op de cover van grote tijdschriften), vond Fischer zich uiteindelijk terug spelend in een match om een prijs van 250.000 dollar. Natuurlijk was dit een fooi vergeleken met 2,5 miljoen dollar die elke bokser gegarandeerd werd in het gevecht tussen Frazier en Ali in 1971. Maar Fischer zag in dat de Amerikaanse cultuur elke onderneming marginaliseert die geen groot geld opbrengt, dus hij bekeek de geldprijs van zes getallen als het ultieme symbool van de vooruitgang in zijn sport.

Voor Rusland ging de tweekamp niet om geld; het ging om het hart en de geest van het volk. De schaakwereld was al sinds lange tijd het perfecte strijdperk om de superioriteit van het communistische systeem aan te tonen. Alhoewel de meeste Westerlingen nu pretenderen dat ze altijd al wisten dat het communisme Russische stijl zou falen, was dit toen nog niet zo voor de hand liggend. Het bekendste inleidende economische lesboek uit die tijd, door Nobelprijswinnaar Paul Samuelson, voorspelde nog steeds dat Rusland de VS zou kunnen inhalen als ’s werelds grootste economie. Maar het moet de Russen ook nagegeven worden dat ze schaken enorm waardeerden, ondanks dat het weinig inkomen genereerde. In vele opzichten was schaken de Russische nationale sport. Geen wonder dat het donquichot-achtige najagen van het kampioenschap door Fischer het Amerikaanse politieke brein Henry Kissinger hem deed opbellen om er bij hem op aan te dringen zich niet terug te trekken, zoals hij had gedreigd te doen.

Wat zijn status in de VS ook moge zijn geweest, Fischer was onbetwist de meest geliefde Amerikaan in Rusland. Zijn koninklijke spel oversteeg de propaganda in een land waar de gewone man de impliciete schoonheid van het spel kon waarderen en begrijpen. In de aanloop naar het kampioenschap, veegde Fischer de vloer aan met twee zeer goede tegenstanders met ongehoorde 6-0 scores, een ongelooflijk resultaat in een sport waar zoveel grootmeesterspartijen in remise eindigen. De Russische fans waren zo opgewonden door de ongekende prestatie dat ze de Moskouse telefooncentrales naar verluidt  lamlegden op zoek naar informatie. Na verloop van tijd namen de telefonisten alleen nog maar de telefoon op, zeiden ‘6-0’, en hingen weer op. Ten slotte betoonde zelfs Spasski de hoogste eer aan het genie van Fischer door mee te klappen met het publiek na de geïnspireerde overwinning van Fischer in de zesde partij, zoals weergegeven in de film. De Amerikaan was dan misschien het ultieme schaakgenie, de Rus had ultieme klasse.

Regisseur Edward Zwick deinst er niet voor terug om de demonen die Fischer achtervolgden in beeld te brengen. Hij was terecht bezorgd dat de Russen er alles aan zouden doen om hem geen kampioen te laten worden, maar uiteindelijk sloegen zijn rationele bekommernissen om in paranoia, en begon Fischer zich tegen zijn beste vrienden en vertrouwelingen te keren. Hij werd antisemitisch, ondanks dat hij zelf joods was.

Fake news or real views Learn More

Je zou denken dat de paranoia en menselijke tekortkomingen van Fischer hem in de huidige onlinewereld lang voordat hij kampioen kon worden zouden hebben ingehaald. Nadat Fischer kampioen werd en eenvoudigweg met wedstrijdschaak stopte verergerde zijn geestesziekte steeds verder. Alhoewel niemand zijn giftige uitbarstingen en donkere gedachten in zijn latere jaren kan goedpraten (hij stierf in 2008), is het droevig om te realiseren dat iemand met zo’n gigantische creativiteit en genialiteit die zoveel mensen met zijn schaakspel inspireerde, zijn carrière vandaag de dag wellicht in een veel vroeger stadium had zien sneuvelen. De wereld is veranderd. ‘Pionoffer’ roept een wereld in herinnering waarin de prestaties van Fischer nog mogelijk waren.

Vertaling Melle Trap