2

De sociale wetenschap van de geneeskunde

DAVOS – Toen ik midden jaren tachtig medicijnen studeerde, liep ik malaria op in Papoea Nieuw-Guinea. Dat was een vreselijke ervaring. Mijn hoofd deed pijn. Mijn temperatuur liep op. Ik kreeg bloedarmoede. Maar ik slikte mijn medicijnen en knapte weer op. De ervaring was niet plezierig, maar dankzij de goedkope, doeltreffende geneesmiddelen tegen malaria verkeerde ik nooit heel erg in gevaar.

De pillen die mij geneesden, chloroquine-tabletten, werken nu niet meer. Zelfs op het moment dat ik ze slikte was de malariaparasiet in veel delen van de wereld al resistent geworden tegen chloroquine; Papoea Nieuw-Guinea was één van de laatste plekken waar de pillen effectief bleven, en zelfs daar verloren ze hun kracht. Vandaag de dag is chloroquine in feite uit ons medisch arsenaal verdwenen.

Erdogan

Whither Turkey?

Sinan Ülgen engages the views of Carl Bildt, Dani Rodrik, Marietje Schaake, and others on the future of one of the world’s most strategically important countries in the aftermath of July’s failed coup.

Het toenemende vermogen van ziekteverwekkers om resistent te worden tegen antibiotica en andere antimicrobiële geneesmiddelen is zich aan het ontwikkelen tot de grootste crisis in de hedendaagse gezondheidszorg – en het is een crisis die niet alleen door de wetenschap kan worden opgelost.

Andere farmaceutische producten treden in de voetsporen van chloroquine. Varianten van de tuberculosebacil, E. coli en de salmonellabacterie die multiresistent zijn komen nu heel algemeen voor. De meeste gonorroe-infecties zijn onbehandelbaar geworden. Superbacteriën, zoals de tegen meticilline bestendige 'ziekenhuisbacterie' Staphylococcus aureus (MRSA) en Clostridium difficile, verspreiden zich snel. In India kwamen in 2013 58.000 pasgeborenen om als gevolg van infecties met bacteriën die resistent waren tegen antibiotica.

Vandaag de dag wordt malaria dikwijls behandeld met een combinatie van artemisinine – een geneesmiddel dat wordt gewonnen uit een Chinese plant – en andere geneesmiddelen. Maar deze revolutionaire medicijnen lopen nu het gevaar net als chloroquine verouderd te raken; in Zuidoost-Azië zijn al varianten van malaria gedocumenteerd die resistent zijn tegen deze behandeling. 

Dit is meer dan louter een medisch probleem; het is in potentie een economische ramp. Uit onderzoek van de Review on Antimicrobial Resistance, onder leiding van de econoom Jim O'Neill, blijkt dat als de huidige trends aanhouden infecties met resistente bacteriën tegen 2050 jaarlijks tien miljoen mensen het leven zullen kosten. De mondiale economie zal hierdoor de komende 35 jaar zo'n $100 bln aan inkomsten derven.

Zelfs die dramatische voorspelling zou wel eens een substantiële onderschatting kunnen zijn, omdat daarin uitsluitend de rechtstreekse kosten in termen van levens en welzijn zijn meegenomen, die verloren gaan door toedoen van infecties. Veel andere aspecten van de moderne geneeskunde zijn ook afhankelijk van antibiotica. Kankerpatiënten die chemotherapie ondergaan slikken antibiotica om bacteriën te onderdrukken die anders hun verzwakte immuunsysteem zouden overweldigen. Veel chirurgische ingrepen die nu als routinematig worden beschouwd, waaronder het plaatsen van kunstgewrichten en het aanbrengen van keizersneden, kunnen alleen veilig worden uitgevoerd als antibiotica ervoor zorgen dat er geen opportunistische infecties optreden.

De oorzaak van de resistentie tegen geneesmiddelen is een goed begrepen evolutionaire kwestie. Als ziekteverwekkers worden blootgesteld aan de selectieve druk van giftige geneesmiddelen, zullen ze zich uiteindelijk aanpassen. De Wellcome Trust, waaraan ik leiding geef, heeft honderden miljoenen dollars besteed aan het onderzoek naar deze mechanismen, het verbeteren van de diagnoses en het creëren van nieuwe geneesmiddelen.

Om het probleem effectief aan te pakken moeten deze inspanningen zich uitstrekken tot buiten het domein van de biologische wetenschap, naar terreinen die van oudsher niet met de geneeskunde in verband worden gebracht. Zowel in rijke als arme landen zijn we systematisch misbruik gaan maken van antibiotica. De sleutel tot het bestrijden van de resistentie is het vertragen van het tempo waarin de ziekteverwekkers zich kunnen aanpassen. Maar door te veel antibiotica voor te schrijven en er niet in te slagen de behandeling tot het einde toe door te zetten, stellen we bacteriën aan precies genoeg medicijnen bloot om resistentie te bevorderen. In feite vaccineren we bacteriën tegen de geneesmiddelen die we tegen ze in willen zetten.

Dat komt doordat we antibiotica bijna als consumptiegoederen zijn gaan beschouwen. We kunnen ze naar believen aan artsen vragen, en we kunnen ze naar believen blijven slikken of ermee stoppen. Zelfs de best geïnformeerde patiënten misbruiken deze wondermiddelen. Uit onderzoek in Groot-Brittannië blijkt dat zelfs mensen die begrijpen hoe resistentie zich ontwikkelt dikwijls aan het probleem bijdragen door antibiotica zonder recept te slikken, of door geneesmiddelen aan hun gezinsleden door te spelen.

Voor een verandering van dergelijk destructief gedrag is nodig dat we de sociale en culturele factoren die hierachter schuilgaan beter begrijpen. Disciplines als geschiedenis, psychologie, sociologie, antropologie, economie, marktonderzoek en sociale marketing kunnen daarbij helpen.

Dit geldt niet alleen voor de resistentie tegen microben. Het geldt ook voor uitbraken als de ebola-epidemie. Het bestrijden van het virus vereist kennis over de biologie ervan, over de epidemiologie van zijn transmissie, en over de geneesmiddelen en vaccins die er mogelijk tegen kunnen worden ingezet. Maar er is ook inzicht voor nodig in het soort gedrag dat de infectie in staat heeft gesteld zich in Liberia, Sierra Leone en Guinee te verspreiden.

Om te kunnen verklaren wat deze samenlevingen zo kwetsbaar heeft gemaakt, moeten we ons verdiepen in de recente geschiedenis van de regio en begrijpen waarom de mensen daar een diep wantrouwen koesteren jegens publieke autoriteiten. De isolatie van patiënten en het veilig begraven van de doden zijn van cruciaal belang voor het in bedwang houden van ebola, maar beide praktijken moeten rekening houden met culturele gevoeligheden.

Support Project Syndicate’s mission

Project Syndicate needs your help to provide readers everywhere equal access to the ideas and debates shaping their lives.

Learn more

De grote bedreigingen van de volksgezondheid van vandaag de dag hebben diepgaande economische gevolgen. Voor het minimaliseren van de risico's die zij vertegenwoordigen is de erkenning nodig dat ze verbonden zijn met het sociale, gedragskundige en culturele landschap. De wetenschap biedt krachtige instrumenten. Maar we hebben meer nodig dan de wetenschap alleen om deze instrumenten effectief te kunnen inzetten.

Vertaling: Menno Grootveld