35

Merkels uitdaging aan Europa

BERLIJN – De Duitse bondskanselier Angela Merkel is nooit bepaald gezien als een begenadigd spreker; ze heeft eerder de reputatie dat ze haar publiek zachtjes in slaap praat. Maar dit is een week geleden veranderd. Terwijl ze campagne voerde in de buitenwijk van München Trudering leverde Merkel sprekend in een biertent een krachtige speech af die de krantenkoppen aan beide kanten van de Atlantische Oceaan domineerde.

Met Pinksteren in het vooruitzicht vroegen velen zich af of Merkel bezield was door de Heilige Geest. Maar een aardsere oorzaak die haar tot actie aanzette waren wellicht de uren die ze in het gezelschap van Amerikaanse president Donald Trump doorbracht tijdens de recente topontmoetingen van de NAVO en G7. En ongetwijfeld speelden de aankomende federale verkiezingen ook een rol.

Maar de speech van Merkel kan niet afgedaan worden als slechts weer een ‘biertent Goslar.’ Het was geen imitatie van voormalig kanselier Gerhard Schroder die toen hij in 2003 campagne voerde in de stad Goslar verklaarde dat Duitsland niet mee zou doen aan de oorlog in Irak, ongeacht of deze de steun van de Veiligheidsraad van de VN zou krijgen. Er zat veel meer achter de speech van Merkel dan slechts campagne voeren.

Typerend voor de minimalistische stijl van de kanselier ging het vooral om één zin: ‘De tijden dat we volledig op anderen konden vertrouwen liggen in het verleden,’ zo zei Merkel, ‘en daarom kan ik alleen maar zeggen dat wij Europeanen ons lot werkelijk in eigen handen moeten nemen.’ Sommigen vatten dit wellicht op alsof Duitsland zich afkeert van de trans-Atlantische alliantie, een strategische herschikking nastreeft, of een nieuw tijdperk van onzekerheid betreedt. Maar Merkels verklaring betekende niets van dit alles.

Iedereen die heeft opgelet weet al enige tijd dat de historische veranderingen die zich momenteel voltrekken niet van Duitsland uitgaan. In plaats daarvan komen ze voort uit de twee oprichters van het geopolitieke Westen de Verenigde staten en het Verenigd Koninkrijk. Voor de verkiezing van Trump en het Britse Brexit-referendum zagen Duitsers geen enkele reden tot fundamentele veranderingen in de bestaande geopolitieke verhoudingen.

Maar deze twee gebeurtenissen hebben de pijlers waarop de vrede en welvaart van Europa sinds de Tweede Wereldoorlog op gesteund hebben geërodeerd. De beslissing van Groot-Brittannië om zich terug te trekken uit de Europese Unie zou andere landen kunnen inspireren dit voorbeeld te volgen. En de isolationistische ‘Amerika eerst’ agenda van Donald Trump impliceert dat de VS afstand zal doen van zijn leiderschapstrol in de wereld, en wellicht zijn veiligheidsgarantie aan Europa zal intrekken.

De Europeanen hebben een ramp van catastrofale omvang weten af te wenden bij de Franse presidentsverkiezingen van afgelopen maand. Wanneer Marine Le Pen van het extreemrechtse Front National was verkozen had ze waarschijnlijk een eind gemaakt aan de euro, de EU, en de gezamenlijke markt. Continentaal Europa zou nu verzonken zijn in een diepe economische en politieke crisis.

Zij die nog steeds in een verenigd Europa geloven moeten lering trekken uit deze kantje boord catastrofe in Frankrijk wil de geschiedenis zich niet herhalen. Europa moet zijn capaciteiten om actie te ondernemen en om te antwoorden op crises en veranderende omstandigheden uitbreiden. Dat was de boodschap die de kern van Merkels uitspraken vormde.

Tegelijkertijd refereerde Merkel aan voortdurende debatten onder experts en perscommentatoren over wat Brexit en het presidentschap van Trump betekenen voor de toekomst van de trans-Atlantische en Europese samenwerking. Toen Merkel opmerkte dat ‘wij Europeanen ons lot werkelijk in eigen handen moeten nemen’ debiteerde ze een onomwonden feit.

Alleen zij die Merkel hopeloos onderschatten kunnen nog steeds denken dat ze zich af wil wenden van het trans-Atlantische bondgenootschap. Maar Merkel weet dat de VS onmisbaar is voor de Europese veiligheid. Maar ze weet ook dat het presidentschap van Trump twijfel heeft gezaaid over zowel de Amerikaanse veiligheidsgarantie en de gedeelde waarden die beide kanten, tot nu tenminste, verbonden.

Een zorgvuldige analyse van de woorden van Merkel laat zien dat ze niet de toekomst van de trans-Atlantische alliantie in twijfel trok. Ze riep in plaats daarvan om een sterker Europa. Merkel weet dat wanneer de VS zijn plek aan de top van de internationale orde prijsgeeft vanwege binnenlandse politieke redenen diens plek niet ingenomen zal worden door een nieuwe supermacht, en dat er noch een nieuwe wereldorde zal ontstaan. Wat ons te wachten staat is een machtsvacuüm gekenmerkt door chaos. Terwijl de wereld minder stabiel wordt zullen wij Europeanen geen andere keuze hebben dan samen te komen en onze belangen te verdedigen. Niemand anders zal dit voor ons doen.

Dus de speech van Merkel ging ten eerste over een sterker Europa. En gelukkig heeft ze een partner gevonden in de Franse president Emmanuel Macron. Beide leiders willen de eurozone stabiliseren, de economische groei herstellen, en de Europese veiligheid vergroten met gezamenlijke grenstroepen en een nieuw vluchtelingenbeleid.

Merkel meende absoluut wat zei daar in Trudering. Gegeven de tumultueuze internationale ambiance en de recente close call van de EU zelf is er geen alternatief dan actie te ondernemen, en haar opmerkingen zouden verreikende gevolgen voor de Duitse positie binnen de EU kunnen betekenen, en voor de relatie met Frankrijk. De huidige Duitse rol als schraperige weetveel van de eurozone contrasteert met de nieuwe rol die het moet aannemen. Om echt leiderschap binnen het Frans-Duitse partnerschap te demonstreren zal Duitsland politieke concessies moeten doen.

Bovendien, alleen omdat Trump iets zegt betekent niet automatisch dat hij het bij het verkeerde eind heeft. Duitsland en Europa in het algemeen moeten veel meer voor hun eigen veiligheid gaan doen en moeten de trans-Atlantische brug die de Europese vrede en welvaart in stand houdt herbekrachtigen. En terwijl we dit project proberen te volbrengen moeten we stevig vasthouden aan de liberale waarden die ons tot het voorbeeld van aspirerende democratieën en bête noir van autoritaire leiders overal ter wereld maken.

Vertaling Melle Trap