27

Дефляция циклы аяқталды ма?

КЕМБРИДЖ – 2008-2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысына дейін, дефляция озық экономикаларда саясаткерлер мен инвесторлар үшін алаңдаушылық себебі ретінде жоғалып кетті. Ол тек шамамен ұрпақ буыны бойы бағалардың тұрақты төмендеу қысымына ұшыраған Жапонияда болды. Ал енді дефляциялық қорқыныш қайтадан жоқ болып кетуде.

1960-шы жылдардың ортасына қарай, дамыған экономикалар өскелең инфляциялық қысымның дәуірін бастады, ол Америка Құрама Штаттарында кең ауқымды фискалдық және ақша-несие саясатымен айтарлықтай дәрежеде тұтанып, және 1970 жылы мұнай бағасының тез өсуімен қоздырылды. Стагфляция - төмен экономикалық өсу мен жоғары инфляция комбинациясы, ол сол онжылдықтың соңына қарай атақты сөз болды. Ең заманауи нарықтық болжамдар мұнай мен тауар бағасының үздіксіз жоғарылауын болжап, сол үрдістерді экстраполяциялады. Инфляция созылмалы құбылыс ретінде қарастырылып, саясаткерлер баға басқару элементтері мен табыс саясатына назар аударды. Нақты (инфляциямен түзетілген) қысқа мерзімді пайыздық ставкалар озық экономикалардың көбінде теріс мәнді болды.

Федералды резерв жүйесінің төрағасы Пол Волкердің 1979 жылы қазан айында АҚШ-тың монетарлық саясатын монументалды қатаңдатуы осы ұзақ циклді аяқтады.  Стагфляция жаңа дезинфляция деген сөзді шығарды, ол көптеген дамыған экономикаларда инфляция қарқыны қос таңбалы сандардан құлаған сәтті дәл сипаттады.

Бірақ дезинфляция (disinflation)  дефляциямен (deflation) бірдей емес. 1962 және 1986 жылдар арасында, суретте көрсетілгендей, бірде-бір озық экономикасы бар елде бағаның жылдық төмендеуі тіркелмеген. Көптеген дамушы нарықтардағы инфляция қарқыны бірнеше жағдайларда гиперинфляцияға ұшырап, үш  таңбалы сандарға дейін өсті. Сондай-ақ 1991 жылы Грецияда инфляция деңгейі шамамен 20% болды. Тіпті тарихи бағасы тұрақты Швейцарияда инфляция деңгейі 5% -дан жоғары шықты.

2013 жылдан бері Грецияда бағаның тұрақты төмендеуі, борыштық дағдарыс пен өндірістік ыдыраудан бері көп уақыт өткендей көрінеді. Швейцарияның Ұлттық банкі өз тарапынан, соңғы бірнеше жыл ішінде франк құнының қатты өсуінің дефляциялық әсерімен күресіп келеді.

Дефляциялық күштер 2008 жылы терең және ұзаққа созылған жаһандық дағдарысқа байланысты орын алған ірі экономикалық және қаржылық орын алмасулардың арқасында босатылды.  Жеке қарыз қаражаты үлесінің қысқаруы орталық банктің рефляцияға жұмсалған күш-жігеріне тұрақты соққан қарсы желдей болды. 2009 жылы, алдыңғы қатарлы экономикалардың шамамен үштен бірі бағаның төмендеуін көрсетті, бұл соғыстан кейінгі жоғары деңгей болды. Кейінгі жылдары, дефляция деңгейі соғыстан кейінгі стандарттар бойынша жоғары болды,  және көптеген орталық банктер табанды 2% шамасындағы өте қарапайым инфляция міндеттердін төмендетті.

АҚШ президенті Дональд Трамптың ынталандыру жоспарлары проциклді болғаннан, олар АҚШ экономикасы толық жұмыспен қамтуға немесе оған жақын жеткен кезде ширақтауы ықтимал, және олар АҚШ инфляциясы жоғарыдан басқарылады деген сенімді тудырды. Шынында да, инфляцияның Федералды қордың 2% мақсатынан асып кетуі күтілуде. Бірақ қатаң монетарлық шарттар инфляция серпілісінің шамасын азайту үшін әрекеттенуде: АҚШ-тың саяси бағамдарының күтіліп отырған өсімі ФРЖ тарихындағы ең қарапайым және біртіндеп «қалыпқа келтіру» болып табылса да, тұрақты доллар құнының өсуі импортталатын кең ауқымды тауарлардың және олардың ішкі бәсекелестерінің баға пайдасын шектеуі керек.

Бағаның бұл күтілетін бетбұрысты өзгерісі АҚШ үшін бірегей емес. Егер 2017 жылғы Халықаралық валюта қорының болжамдары шамамен дұрыс болса, биыл ешқандай озық экономика дефляцияны бастан кешірмейтін онжылдықтың бірінші жылы болады. Мүмкін тарихи ақшалай кеңейтудің көптен күткен әсерлері, сайып келгенде, жемісін беріп жатқан шығыр. Сірә, Ұлыбритания, Жапония, және Еуроаймақтағы валютаның құнсыздануы катализатор болды-ау.

2017 жыл шын мәнінде онжылдық дефляцияның кең қайтаруын белгілеу жылы болса, егер инфляция көңіл қалдырған онжылдықтан соң (Жапония үшін ұзағырақ) өз мақсатты деңгейінен асып түссе, онда ең ірі орталық банктер бұған қатты қобалжымайды деп күткен орынды. Сонымен қатар, жоғары инфляция нысандары (бәлкім 4%) дұрыс болуы мүмкін деген ойлар (себебі олар болашақ рецессияда орталық банктерге пайда пайыздық ставкаларды төмендету үшін көбірек орын береді) кейбір академиялық және саясат орталарда орын алды.

Әрине, ірі орталық банктердің жоғары инфляцияға төзімділігін ынталандырудың тағы бір факторы болуы мүмкін. Бірақ олардың басшылары оны ашық түрде мойындамауы мүмкін: мен басқа жерде айтып өткенімдей, тіпті, орташа инфляцияның тұрақты дозасы озық экономикалар соңғы 15 жылда жинап алған жоғары мемлекеттік және жеке қарыз тауларын құртуға көмектеседі.