Sunday, November 23, 2014
4

Europa kampt met een tekort aan vertrouwen

Er is vandaag de dag geen gebrek aan verhalen over de Europese tekorten en de noodzaak om die recht te zetten. Critici wijzen op de gapende begrotingstekorten. Ze refereren aan de chronische tekorten op de betalingsbalansen van de Zuid-Europese landen. Ze benadrukken de institutionele tekorten van de eurozone – een eenheidsmunt en een centrale bank, maar geen van de andere elementen van een goed functionerende monetaire unie.

Op al deze terreinen hebben de critici natuurlijk een punt. Maar geen van deze tekorten is het tekort dat er werkelijk toe doet. Het tekort dat Europa ervan weerhoudt een streep onder zijn crisis te trekken, is een tekort aan vertrouwen.

Ten eerste is er te weinig vertrouwen tussen de nationale leiders en hun kiezers. We hebben dit het duidelijkst gezien in de persoon van de vroegere Italiaanse premier Silvio Berlusconi, die gelukkig naar de coulissen van het politieke toneel is verbannen. Maar zelfs de meest standvastige Europese leiders hebben het vertrouwen van hun kiezers verspeeld door de ene dag dit te zeggen en de volgende dag het tegenovergestelde.

Eind februari had de Duitse bondskanselier Angela Merkel bijvoorbeeld met veel omhaal verkondigd dat er geen stevigere financiële dam nodig was om de andere lidstaten van de eurozone te beschermen tegen een wanordelijk Grieks staatsbankroet. Zij bezwoer destijds dat niet nog meer Duits belastinggeld voor dit doel zou worden gebruikt. Toch wist iedereen dat zodra de Duitse Bondsdag voor de jongste steunoperatie voor Griekenland zou hebben gestemd en er genoeg tijd voorbij zou zijn gegaan om de werkelijkheid op elegante wijze onder ogen te zien, Merkel van koers zou veranderen en zou betogen dat de eurozone alsnog een sterkere beschermingsconstructie nodig had.

In feite is er helemaal niets elegants aan dit alles. Als politici op het ene moment dit zeggen, terwijl iedereen weet dat ze binnen de kortste keren precies het tegenovergestelde zullen gaan beweren, kun je er vergif op innemen dat het vertrouwen in de Europese leiders zal worden ondermijnd.

In de tweede plaats is er sprake van een gebrek aan vertrouwen tussen de  lidstaten van de Europese Unie. De échte reden dat de Noord-Europeanen niet bereid zijn meer financiële steun aan Zuid-Europa te geven, is dat zij er geen vertrouwen in hebben dat de ontvangers dit geld verstandig zullen besteden. Zij zijn er bijvoorbeeld bang voor dat extra obligatie-aankopen door de Europese Centrale Bank, gericht op het omlaag brengen van de Spaanse leenkosten, er alleen maar toe zullen leiden dat de Spaanse regering haar hervormingsplannen zal afzwakken. Als gevolg daarvan zijn Duitsland en zijn bondgenoten slechts bereid nét voldoende steun te verlenen om te voorkomen dat het schip kapseist, maar niet genoeg om het weer vlot te trekken.

In de derde plaats is er een gebrek aan vertrouwen tussen de sociale groeperingen waarop een beroep wordt gedaan om offers te brengen. Italiaanse taxichauffeurs zouden bereid zijn méér concurrentie toe te laten, als ze er zeker van zouden zijn dat de Italiaanse apothekers dat ook zouden doen. Maar als door het uitgeven van méér taxivergunningen de inkomsten van de taxichauffeurs afnemen, terwijl de apothekers er in slagen een stokje te steken voor concurrentiebevorderende maatregelen die de kosten van hun diensten omlaag moeten brengen, zijn de taxichauffeurs uiteindelijk slechter af en zullen de apothekers rijker worden, wat niet helemaal eerlijk lijkt.

Met andere woorden: het gebrek aan sociaal vertrouwen staat structurele hervormingen in de weg. De Griekse versie van dit dilemma, waarbij niemand belastingen betaalt, omdat niemand anders dat doet, is wel bijzonder schril.

Uit onderzoek blijkt dat er grote verschillen bestaan tussen samenlevingen als het om het vertrouwen gaat. Economen hebben aangetoond dat hiervoor diepgaande historische redenen zijn.

In Europese regio's, waar minderheidsgroeperingen vijfhonderd jaar geleden werden vervolgd, zijn ethnische en religieuze conflicten de afgelopen jaren algemener verspreid geweest dan in andere. In de delen van de Balkan, die lang zijn overheerst door het Ottomaanse Rijk, is het vertrouwen in de overheid geringer dan in nabijgelegen gebieden, die zijn geregeerd door de efficiëntere Habsburgers. In regio's waarvan inwoners zich al eerder met de landbouw zijn gaan bezighouden, waardoor ze gedwongen werden intensiever samen te werken, zullen hun afstammelingen vandaag de dag eerder geneigd zijn vertrouwensbanden aan te gaan.

Dit is duidelijk een houding die van generatie op generatie wordt doorgegeven en die in de cultuur van een samenleving besloten ligt. Eenvoudig gesteld: als het om vertrouwen gaat, werpt de geschiedenis een lange schaduw.

Historici benadrukken het belang hiervan al langer: gebeurtenissen in een ver verleden blijven van invloed op de ontwikkelingen in het heden. Maar ze wijzen ook op de bijzondere momenten waarop samenlevingen er wél in zijn geslaagd buiten de gebaande paden te treden. Een crisis, die de levensvatbaarheid van de gevestigde structuren in twijfel trekt, is zo'n moment.

De eurocrisis biedt Europa dus een kans om het vertrouwen opnieuw te bevestigen. De nationale leiders moeten het vertrouwen van hun kiezers opnieuw zien te winnen door ze geen sprookjes meer te vertellen. De lidstaten van de Europese Unie moeten het onderlinge vertrouwen herstellen. En de Europese landen, die worden geconfronteerd met de noodzaak van structurele hervormingen, moeten het sociale vertrouwen binnen eigen gelederen nieuw leven inblazen.

Als deze kans om het vertrouwen te herstellen wordt verkwanseld, zal het voor Europa moeilijk, zo niet onmogelijk zijn om alle tekorten – op het gebied van de begroting, de economie en de instituties – aan te pakken.

  • Contact us to secure rights

     

  • Hide Comments Hide Comments Read Comments (4)

    Please login or register to post a comment

    1. CommentedW. Ainvar

      I agree with Professor Eichengreen's analysis and, as usual, with Zsolt's insightful comment.

      It is incredible to see how trust and fear are at the bottom of most human activities and especially at this time how trust and fear/distrust run the interconnected global economy. I think a deeper knowledge and awareness of ourselves and our minds is needed in order to move on. It is us human beings that have created the current system, with its pros and cons. As long as we are not prepared to look deep into our weaknesses we will be repeating the same failures of the past when trying to fix our social, economic and political systems/relationships.

      Cases such as Enron, Lehman Brothers, Iceland, maybe the EU... you name it, remind us of the role that trust plays in certain success stories and how quickly that success story can vanish into thin air. Maybe more often than not it is not real trust that sustains such stories but some shared wishful thinking, a world of illusion. Even the money we use everyday, those pieces of paper or metal and those figures on the computer screen, is based on trust in the banking system.

      Zsolt's suggested education program is the long-term solution to today's concerns. Such education program should be based on real conviction and real experience not on empty beautiful words. As a species we seem to be very good at creating such beautiful concepts as interconnectedness that briefly scratch our consciousness before vanishing into our daily concerns.

      We are capable of much much more.

    2. CommentedW. Ainvar

      I agree with Professor Eichengreen's analysis and, as usual, with Zsolt's insightful comment.

      It is incredible to see how trust and fear are at the bottom of most human activities and especially at this time how trust and fear/distrust run the interconnected global economy. I think a deeper knowledge and awareness of ourselves and our minds is needed in order to move on. It is us human beings that have created the current system, with its pros and cons. As long as we are not prepared to look deep into our weaknesses we will be repeating the same failures of the past when trying to fix our social, economic and political systems/relationships.

      Cases such as Enron, Lehman Brothers, Iceland, maybe the EU... you name it, remind us of the role that trust plays in certain success stories and how quickly that success story can vanish into thin air. Maybe more often than not it is not real trust that sustains such stories but some shared wishful thinking, a world of illusion. Even the money we use everyday, those pieces of paper or metal and those figures on the computer screen, is based on trust in the banking system.

      Zsolt's suggested education program is the long-term solution to today's concerns. Such education program should be based on real conviction and real experience not on empty beautiful words. As a species we seem to be very good at creating such beautiful concepts as interconnectedness that briefly scratch our consciousness before vanishing into our daily concerns.

      We are capable of much much more.

    3. CommentedPaul A. Myers

      The Achilles heel of representative democratic government is rent seeking, which undermines trust in government. In particular what we see in California today is that rent seeking by public employee unions that control the legislature and most of the legislative bodies down at the local level has eroded once high levels of confidence in California state government's ability to deliver broad-based economic growth. Public disapproval of the legislature measures in the high 80+ percent.

      Stanford University studies estimate that the unfunded pension liabilities across all levels of government in California for public employees may be in excess of a half-trillion dollars, almost ten times the amount of voter approved general obligation bonds issued by the State. Multiply that number by 10 and you start sizing the national problem with public pensions.

      Special interest dominated public spending crowds public and social investment. California is no longer able to fund the infrastructure it needs to be a leader commensurate with its size; about the eighth or ninth largest economy in the world. It is living on its past investments. It has been disinvesting public funds from higher education for a decade.

      The New York Times reported over the weekend even more dire economic conditions among many cities and counties in New York. One could read those articles and see what is going on in New York this year will be in California next year. And Illinois is in much worse shape than either New York or California.

      Greece is not so much an isolated situation but more of a harbinger of a wider problem. The modern state with powerful tax and spend capabilities that is in fact part of a larger political entity that provides access to even more credit and financial intermediation opportunities (that is what public pensions are; stealing from the future to enrich the present with contractural promises) is an entity easily captured by insider-dominated factions that divert spending steams to their own benefit. This is one of the big public policy challenges across all entities in the advanced economic world in the early decades of the 21st century.

      And the power and tidal pull of these special interests is beyond a little reform by the good government people with their four or five decade record of ineffectiveness. The legitimacy of public institutions hangs in the balance. In California, the entire public leadership class has enormously benefited from the pension scheming; they're credibility with the voters is headed south.

      I would view bruising political fights across the United States and Europe to be the norm for many years to come.

      Those who feel entitled to generous public benefits will fight tenaciously every step of the way. As Governor Jerry Brown of California predicted last year it will be a fight of all against all.

    4. CommentedZsolt Hermann

      I completely agree with you and this trust deficiency is a result of our inherent human nature.

      We are all locked inside our own subjective bubbles, each moment making self calculations, only caring about our own benefit and well being.

      The politicians only care about their re-election prospects, their legacy, not to mention the pressure they receive from powerful lobbies, which again only care about their own profit, progress. The countries only deal with each other until it is beneficial for them, until they get what they want, like the Southern European countries were useful for the Eurozone until they kept on buying the products of the Northern partners and taking credit, while now they have become a burden when the global scrisis set in.

      The different social layers are watching each other suspiciously as they consider each other competition for the same "piece of the overall cake".

      Even within the same family we are always measuring ourzelves against each other making sure we get more than others.

      And it is extremely difficult to change this human nature, especially in a way that it is not a forceful change, but everybody agrees consciously and with free choice that we need a different attitude.

      So what truly visionary leaders would need to find is the motivation, showing each layer of the society a positive, attractive example or purpose why they would need to change their relationships to others, why they should take others into consideration before themselves.

      Such positive motivation can only come from a global, integral education program, explaining to each and everyone in a transparent, factual, scientific manner how much we are interconnected in our new global system, and how much we all depend on each other, like a crew sailing on the same ship, and that each individual's or nation's well being and prosperity is tightly connected to the well being of everybody else.

    Featured