Saturday, October 25, 2014
9

Democratie versus de eurozone

BRUSSEL – De Europese Unie is een vrijwillige quasi-federatie van soevereine en democratische staten, waar verkiezingen ertoe doen en ieder land probeert zijn eigen lot te bepalen, ongeacht de wensen van zijn partners. Maar het zou iedereen nu toch ook wel duidelijk moeten zijn dat de eurozone ontworpen is met een heel andere institutionele inrichting in het achterhoofd. Dit verschil tussen theorie en praktijk is een van de belangrijkste oorzaken van de huidige crisis van de monetaire unie gebleken.

Vorig jaar oktober stelde de toenmalige Griekse premier Georgios Papandreou voor een referendum te houden over het tweede steunpakket voor Griekenland, waarover zojuist overeenstemming was bereikt op de topconferentie van de Europese Unie in Brussel. Hij werd snel van zijn voornemen afgebracht door de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de voormalige Franse president Nicolas Sarkozy, en de Grieken hebben er nooit over kunnen stemmen.

Maar nu, nog geen jaar later, vindt het referendum de facto alsnog plaats. In een unie van democratieën is het nu eenmaal onmogelijk soevereine landen te dwingen zich aan de regels te houden als hun burgers die niet meer accepteren.

Dit heeft vergaande gevolgen: al die geweldige plannen om een politieke unie te scheppen, ter ondersteuning van de euro met een gemeenschappelijk begrotingsbeleid, zullen niet werken zolang de lidstaten van de Europese Unie democratisch en soeverein blijven. Regeringen kunnen verdragen tekenen en plechtig beloven hun begrotingsbeleid ondergeschikt te zullen maken aan Europese regels (of, om preciezer te zijn, aan de wensen van Duitsland en de Europese Centrale Bank). Maar uiteindelijk blijft het 'volk' de echte soeverein, die ervoor kan kiezen de beloften van de regering te negeren en ieder aanpassingsprogramma van 'Brussel' te verwerpen.

In tegenstelling tot de Verenigde Staten kan de Europese Unie geen marshals sturen om afspraken af te dwingen of schulden te innen. Ieder land kan de Europese Unie – en dus de eurozone – verlaten als de vermeende last van zijn verplichtingen te zwaar wordt. Tot nu toe is altijd aangenomen dat de kosten van uittreding zó hoog zouden zijn, dat dit nooit serieus zouden worden overwogen. Maar dat is niet langer waar, althans niet voor Griekenland.

In bredere zin zijn de beloften van de EU nu betrekkelijk geworden, wat betekent dat gezamenlijk gegarandeerde euro-obligaties niet het ei van Columbus zullen zijn waarop sommigen hopen. Zolang de lidstaten volledig soeverein blijven, kan niemand de beleggers volledig geruststellen dat sommige staten in het geval van het uiteenvallen van de eurozone niet eenvoudigweg zullen weigeren te betalen, of tenminste zullen weigeren voor de anderen te betalen. Het is niet verrassend dat de obligaties die zijn uitgegeven door de Europese Financiële Stabiliteits Faciliteit (het noodfonds van de eurozone) worden verhandeld tegen een aanzienlijke premie ten opzichte van de Duitse schulden.

Bij alle varianten van de euro-obligaties is sprake van zogenaamd strenge voorwaarden. Landen die ze willen gebruiken moeten zich aan strikte begrotingsregels onderwerpen. Maar wie garandeert dat deze regels ook daadwerkelijk worden nageleefd? De overwinning van François Hollande op Nicholas Sarkozy bij de Franse presidentsverkiezingen toont aan dat een schijnbare consensus over de noodzaak van bezuinigingen snel kan afbrokkelen. Welke middelen staan de crediteurenlanden ter beschikking als de debiteurenlanden de meerderheid gaan vormen en besluiten de geldkraan open te draaien?

De onlangs overeengekomen maatregelen om de economische beleidscoördinatie in de eurozone te versterken (de zogenaamde 'six pack') impliceren in beginsel dat de Europese Commissie in dit soort zaken als arbiter moet optreden, en dat haar aanpassingsprogramma's formeel alleen ongedaan kunnen worden gemaakt door een twee derde meerderheid van de lidstaten. Maar het is onwaarschijnlijk dat de Commissie ooit in staat zal zijn haar visie aan een groot land op te leggen.

De ervaringen van Spanje zijn in dit opzicht leerzaam. Na de recente verkiezingen daar heeft de nieuwe regering van premier Mariano Rajoy aangekondigd zich niet gebonden te voelen door het aanpassingsprogramma dat door de vorige regering was overeengekomen. Rajoy werd prompt teruggefloten wegens de vorm van zijn aankondiging, maar de inhoud bleek juist te zijn: het aanpassingsprogramma van Spanje wordt nu versoepeld.

De werkelijkheid is dat de grotere lidstaten van de EU 'gelijker' zijn dan de andere. Dit is natuurlijk niet eerlijk, maar het onvermogen van de EU om haar wil op te leggen aan democratische landen zou ook wel eens goed kunnen zijn, omdat zelfs de Commissie feilbaar is.

De bredere boodschap die uitgaat van de uitslag van de verkiezingen in Griekenland en Frankrijk is dat de poging om een 'welwillende' dictatuur van de crediteuren op te leggen nu is beantwoord door een revolte van de debiteuren. De financiële markten hebben daarop zo sterk gereageerd, omdat beleggers inzien dat het woordje 'soeverein' in het begrip 'soevereine schuld' betrekking heeft op een electoraat dat eenvoudigweg kan beslissen om niet te betalen.

Dit is al het geval in Griekenland, maar het lot van de euro zal worden beslist in grotere, systemisch belangrijke landen als Italië en Spanje. Slechts uit vastberaden stappen van hun regeringen, gesteund door hun burgers, zal blijken of zij de onversneden steun van de rest van de eurozone verdienen. Op dit moment kan de gezamenlijke munt alleen nog hierdoor worden gered.

Vertaling: Menno Grootveld

Hide Comments Hide Comments Read Comments (9)

Please login or register to post a comment

  1. CommentedRoss Clem

    Perhaps it will be financial markets that become the "enforcer" of debt obligations. A sovereign country and its people must honor their debt obligations in order to receive funding.

  2. Portrait of Asgeir B. Torfason

    CommentedAsgeir B. Torfason

    The case is more complicated than "In a union of democracies, it is impossible to force sovereign countries to adhere to rules if their citizens do not accept them anymore." The example from Iceland is illustrative, two referendums on whether to pay the minimum depositor insurance guarantee amount to UK and Netherlands for the bankrupt Icesave. If the citizens of the island do not accept the rules that granted them access to the common European market, then the case is now solved in EFTA court (as the majority of the voters did not, twice, want to accept an agreement of a solution).

  3. CommentedZsolt Hermann

    This is why the true solution to maintain the Union is a deeper integration, and eventually a supra-national democratic arrangement when all governance is lifted above individual nations.
    And while this might sound crazy, or political suicide in the present climate, in reality we already live in such arrangement while maintaining an illusion that we have some national sovereignty.
    We can vote, change governments seemingly but our lives have long decided and lead by global international interest groups, financial institutions, the election campaigns are decided solely by money and media influence, the public is simply played with all over the world. We all covet the same global products, celebrities, culture, and physically and especially virtually we are interconnected and intermingled on multiple levels.
    Today there is no nation that can be independent sustaining itself due to our mutual dependency.
    If we removed populist politicians, and the inciting mass media from the picture the general public would have no problem living in a global network, voting for supra national parliament if given a global education program explaining the nature of our interconnected and interdependent system we find ourselves in today.
    So democracy is not impossible, simply we have to change the level we apply it to.
    And then on such foundation all other systems would have sustainable future.

  4. CommentedH Gerken

    "As long as member states remain fully sovereign, no one can fully reassure investors that in the event of a eurozone breakup, some states will not simply refuse to pay, or at least refuse to pay for the others. " - That was the principle of the EU treaties which are now broken. Nations do not take the debt of others. But now that the EU contract is broken, crediotor nations insist on austerity as a condition. When France wants to give carrots without stick to other unreliable nations that is fine to me, as long as it's their own carrots.

  5. CommentedH Gerken

    Come on, the referendum was complete craziness. When you are in an emergency rescue situation and try such games the doctors give you an injection.

  6. Commenteddavid blake

    It is ot simply that "even" the Commision is fallible. So is the ECB. And the great failure of democracy in Europe is that when the ECB is wrong, democracy can do nothing about it.

  7. Commentedandrea naldini

    The issue proposed is well-known, but is not correctly presented. The lack of democracy is in the decision making process not in its implementation. When a representative european government will exist and decide the problem will be fixed. Till that moment, Italy and Spain have the same responsibility of Germany.

  8. Portrait of Michael Heller

    CommentedMichael Heller

    Daniel Gros:

    I agree with the thrust of your argument. But it's important to remember that political representatives are elected to govern, and there is a significant period of time during which decisions can be made without consulting the "sovereign people". Those representatives are formally and legitimately empowered to sign treaties in Europe. Fortunately we are modern and don't live in direct democracies. The basic issue here is the strength and expertise of the leadership, and the extent to which that leadership is prepared to take advice and act rationally for the good of nation rather than simply in accordance with the political cycle. Ironically the overburdened welfare states of Europe are committing collective suicide because of the dictates of the very political cycle that created them.

Featured